***### 1. ***### ÑAÁT NÖÔÙC TRONG THÔØI KYØ ÑOÅ NAÙT CUÛA NEÀN THOÁNG NHAÁT QUOÁC GIA (15227 – 1801)
Ñeán ñaây, ñoäc laäp vaø töï chuû tuy veà cô baûn vaãn tieáp tuïc ñöôïc giöõ vöõng, nhöng ñaát nöôùc laïi laâm vaøo cuoäc noäi chieán trieàn mieân. Nhieàu heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau ñaõ ñoàng thôøi toàn taïi vaø khoâng ngöøng tìm caùch thuû tieâu laãn nhau. Muoán naém ñöôïc nhöõng noäi dung chuû yeáu cuûa lòch söû trong giai ñoaïn naøy, chuùng khoâng theå khoâng ñieåm laïi nhöõng cuïc dieän chính trò soâi ñoäng nhaát.
***### a. ***### Cuïc dieän Nam – Baéc trieàu hay coøn goïi laø chieán tranh Leâ – Maïc (1527 – 1592)
- ### Naêm 1527, Maïc Ñaêng Dung cöôùp ngoâi cuûa nhaø Leâ. Trieàu Maïc ñoùng ñoâ ôû Thaêng Long (töùc laø ôû phía Baéc) neân söû goïi laø Baéc Trieàu.
- ### Naêm 1533, trieàu Leâ ñöôïc taùi laäp ôû Thanh Hoùa (töùc ôû phía Nam) neân söû goïi laø Nam trieàu. Nam### trieàu tuy danh nghóa laø trieàu Leâ nhöng thöïc quyeàn laïi naèm trong tay Nguyeãn Kim, roài sau ñoù laø trong tay Trònh Kieåm vaø doøng doõi cuûa Trònh Kieåm.****
- ### Töø naêm 1533 ñeán naêm 1592, hai beân Nam – Baéc trieàu ñaõ ñaùnh nhau 38 traän lôùn. Keát quaû laø Nam trieàu ñeø beïp ñöôïc Baéc trieàu. Sau naêm 1952, tuy hoï Maïc vaãn coøn tieáp tuïc hoaït ñoäng choáng Nam### trieàu theâm moät thôøi gian nöõa nhöng veà cô baûn vai troø cuûa Baéc trieàu ñeán ñoù nhö ñaõ chaám döùt.****
***### b. ***### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaûi – Ñaøng Trong hay coøn goïi laø thôøi Tròng – Nguyeãn phaân tranh (1558 – 1786):
- ### Ngay khi cuïc dieän mieàn Nam### – Baéc trieàu chöa chaám döùt, thì moät cuïc dieän khaùc, soâi ñoäng vaø quyeát lieät hôn ñaõ hình thaønh vaø hình thaønh ngay trong loøng Nam Trieàu.
- ### Naêm 1558, töôùng cuûa Nam trieàu laø Nguyeãn Hoaøng ñaõ vaøo laøm traán thuû xöù Thanh Hoùa. Naêm 1570, oâng laïi ñöôïc kieâm quaûn xöù Quaûng Nam### . Cô ñoà cuûa hoïc Nguyeãn baét ñaàu hình thaønh keå töø ñoù.
- ### Nguyeãn Hoaøng ñaõ thöïc hieän chính saùch hai maët:
· ### Veà coâng khai thì Nguyeãn Hoaøng vaãn toû roõ laø ngöôøi trung thaønh vôùi nhaø Leâ, thöïc hieän ñaày ñuû caùc chöùc phaän cuûa moät vò quan ôû nôi bieân aûi.
· ### Veà bí maät thì Nguyeãn Hoaøng ra söùc tìm caùch gaày döïng cô ñoà rieâng.
- ### Ñeán ñôøi con Nguyeãn Hoaøng thì chính saùch hai maët naøy khoâng coøn nöõa. Hai beân hoï Trònh vaø hoï Nguyeãn ñaõ ñaùnh nhau baûy traän lôùn.
- ### Naêm 1672, do thaáy khoâng theå tieâu dieät ñöôïc nhau, hai beân ñaõ laáy soâng Gianh (Quaûng Bình ngaøy nay) laøm giôùi tuyeán ñeå chia caét laâu daøi.
· ### Töø soâng Gianh trôû ra Baéc goïi laø Ñaøng Ngoaøi, do hoï Trònh naém quyeàn cai trò.
· ### Töø soâng Gianh trôû vaøo Nam### goïi laø Ñaøng Trong, do hoï Nguyeãn naém quyeàn cai quaûn.
-
### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaøi – Ñaøng Trong chaám döùt naêm 1786 bôûi cuoäc taán coâng cuûa quaân Taây Sôn do Nguyeãn Hueä chæ huy.
***### c. ***### Taây Sôn (1771 – 1801)
- ### Naêm 1771, phong traøo Taây Sôn buøng noå. Phong traøo naøy coù ba giai ñoaïn mang ba tính chaát khaùc nhau:
· ### Töø naêm 1771 ñeán naêm 1784 laø giai ñoaïn Taây Sôn chieán ñaáu quyeát lieät maø muïc tieâu taán coâng vaøo toaøn boä cô ñoà cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong.
· ### Töø naêm 1784 ñeán naêm 1789 laø giai ñoaïn Taây Sôn ñoàng thôøi tieán haønh hai nhieäm vuï khaùc nhau:****
+ Ñaåy maïnh vaø môû roäng cuoäc taán coâng vaøo caùc taäp ñoaøn phong kieán thoáng trò ôû caû Ñaøng Trong laãn Ñaøng Ngoaøi.
+ Duõng caûm ñaûm nhaän söù meänh baûo veä ñoäc laäp daân toäc: tieây dieät quaân Xieâm ôû Ñaøng Trong (1785) vaø quaân Maõn Thanh ôû Ñaøng Ngoaøi (1789).
· ### Töø naêm 1789 ñeán naêm 1801 laø giai ñoaïn Taây Sôn toàn taïi vôùi tö caùch cuûa nhöõng heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau.
***### d. ***### Töø naêm 1527 ñeán naêm 1801, ñaát nöôùc coù maáy heä thoáng chính qyeàn sau ñaây:
***Chính quyeàn cuûa nhaø Maïc: ***treân danh nghóa chính thoáng, nhaø Maïc truyeàn noái ñöôïc 10 ñôøi, trong ñoù coù 5 ñôøi ñaàu thuoäc thôøi töông ñoái thònh trò, coøn 5 ñôøi cuoái thôøi suy taøn
- Maïc Thaùi Toå (töùc Maïc Ñaêng Dung) : 1527 – 1529
- Maïc Thaùi Toâng (töùc Maïc Ñaêng Doanh) : 1530 – 1540
- Maïc Hieán Toâng (töùc Maïc Phuùc Haûi) : 1540 – 1546
- Maïc Tuyeân Toâng (töùc Maïc Phuùc Nguyeân) : 1546 – 1561
- Maïc Maäu Hôïp : 1562 – 1592
- Maïc Toaøn : 1592 – 1593
- Maïc Kính Chæ : 1592 – 1593
(luùc naøy nhaø Maïc coù hai vua) - Maïc Kính Cung : 1593 – 1625
- Maïc Kính Khoan : 1623 – 1638 (töï laäp laøm vua khi Maïc Kính Cung coøm soáng, moät laàn nöõa hoï Maïc laïi coù hai vua)
- Maïc Kính Vuõ : 1638 – 1677
### Chính quyeàn nhaø Leâ:### tuy chæ laø hö vò nhöng treân danh nghóa nhaø Leâ vaãn coøn tieáp tuïc truyeàn noái ñöôïc 16 ñôøi nöõa. Cuï theå nhö sau: - Leâ Trang Toâng (töùc Leâ Ninh) : 1533 – 1548
- Leâ Trung Toâng (töùc Leâ Huyeàn) : 1548 – 1556
- Leâ Anh Toâng (töùc Leâ Duy Bang) : 1556 – 1573
- Leâ Theå Toâng (töùc Leâ Duy Ñaøm) : 1573 – 1599
- Leâ Kính Toâng (töùc Leâ Duy Taân) : 1599 – 1619
- Leà Thaàn Toâng (töùc Leâ Duy Kyø) ôû ngoâi 2 laàn (Laàn 1: 1619 – 1643 vaø Laàn 2: 1649 – 1662)
- Leâ Chaân Toâng (töùc Leâ Duy Höïu) : 1643 – 1649
- Leâ Huyeàn Toâng (töùc Leâ Duy Vuõ) : 1662 – 1671
- Leâ Gia Toâng (töùc Leâ Duy Coái) : 1671 – 1675
- Leâ Hi Toâng (töùc Leâ Duy Hieäp) : 1675 – 1705
- Leâ Duï Toâng (töùc Leâ Duy Ñöôøng) : 1705 – 1729
- Leâ Ñeá Duy Phöôøng (töùc Leâ Duy Phöôøng) : 1729 – 1732
- Leâ Thuaàn Toâng (töùc Leâ Duy Töôøng) : 1732 – 1735
- Leâ YÙ Toâng (töùc Leâ Duy Thaän) : 1735 – 1740
- Leâ Hieån Toâng (töùc Leâ Duy Dieâu) : 1740 – 1786
- Leâ Chieâu Thoáng (töùc Leâ Duy Kyø) : 1786 – 1788
Chính quyeàn cuûa hoï Trònh ôû Ñaøng Ngoaøi: Ñaây chính laø quyeàn song toàn vôùi chính quyeàn cuûa nhaø Leâ vaø laø chính quyeàn coù vò trí quan troïng nhaát. Xeùt veà danh chính ngoân thuaän thì coù moät soá ngöôøi nhö Trònh Baùch vaø Trònh Bính chöa töøng ôû ngoâi moät caùch chính thöùc nhöng xeùt veà thöïc quyeàn thì hoï ñaõ laøm chuùa. Vì leõ ñoù, nhieàu taùc phaåm söû hoïc vaãn xeáp Trònh Baùch vaø Trònh Bính vaøo danh saùch caùc chuùa Trònh. Theo ñoù thì danh saùch cuûa caùc chuùa Trònh cuï theå nhö sau:
- Trònh Kieåm : 1545 – 1569
- Trònh Coái : 1569 – 1570
- Trònh Tuøng : 1570 – 1623
- Trònh Traùng : 1623 – 1657
- Trònh Taïc : 1657 – 1682
- Trònh Caên : 1682 – 1709
- Trònh Baùch : 1684 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi cha laø Trònh Caên coøn soáng
- Trònh Bính : 1588 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi oâng noäi laø Trònh Caên coøn soáng (Trònh Bính laø chaùu ñích toân cuûa Trònh Caên, cha laø Trònh Vónh bò beänh maát sôùm)
- Trònh Cöông : 1709 – 1729
- Trònh Giang : 1729 – 1740
- Trònh Doanh : 1740 – 1767
- Trònh Saâm : 1767 – 1782
- Trònh Caùn : 1782 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc moät thaùng
- Trònh Khaûi : 1782 – 1786
- Trònh Boàng : 1786 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc hai thaùng
### Chính quyeàn cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong: - Nguyeãn Hoaøng : 1558 – 1613
- Nguyeãn Phuùc Nguyeân : 1613 – 1635
- Nguyeãn Phuùc Lan : 1635 – 1648
- Nguyeãn Phuùc Taàn : 1648 – 1687
- Nguyeãn Phuùc Traên : 1687 – 1691
- Nguyeãn Phuùc Chu : 1691 – 1725
- Nguyeãn Phuùc Chuù : 1725 – 1738
- Nguyeãn Phuùc Khoaùt : 1738 – 1765
- Nguyeãn Phuùc Thuaàn : 1765 – 1777
- Nguyeãn Phuùc Duyeân : 1777 – luùc naøy hoï Nguyeãn coù hai chuùa