Xuyên Việt - Việt Nam Quê Hương Tôi

admin

***### a. ***### Tính chaát cuûa thôøi baéc thuoäc:

- ### Doøng noåi baät thöù nhaát cuûa lòch söû thôøi baéc thuoäc laø doøng ñoâ hoä cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác. Ñaây laø thôøi ñen toái nhaát cuûa lòch söû nöôùc nhaø trong thieân nieân kyû thöù nhaát sau Coâng nguyeân. Quaân ñoâ hoä ñaõ quyeát taâm xoùa boû cho baèng ñöôïc neàn ñoäc laäp vaø töï chuû cuûa nhaân daân ta, vô veùt vaø boùc loät nhaân daân ta moät caùch thaäm teä. Ñaây cuõng laø thôøi maø nhöõng möu ñoàng hoùa nguy hieåm ñöôïc thöïc hieän raát raùo rieát.

- ### Doøng noåi baät thöù hai cuûa lòch söû thôøi Baéc thuoäc laø doøng ñaáu tranh lieân tuïc vaø ngoan cöôøng cuûa nhaân daân ta. Haøng loaït nhöõng cuoäc khôûi nghóa ñaõ buøng noå, taán coâng khoâng khoan nhöôïng vaøo toaøn boä cô ñoà thoáng trò cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác ñoâ hoä. Ñieåm laïi, chuùng ta thaáy noåi leân nhöõng cuoäc khôûi nghóa tieâu bieåu nhaát sau ñaây:

+ Khôûi nghóa Hai Baø Tröng, noå ra töø naêm 40, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñoâng Haùn (töùc Haäu Haùn). Hai baø ñaõ giaønh ñöôïc chính quyeàn trong ba naêm (40 – 43). Söû goïi ñoù laø thôøi Tröng Nöõ Vöông.

+ Khôûi nghóa Baø Trieäu (töùc Trieäu Thò Trinh), noå ra töø naêm 248, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ngoâ.

+ Khôûi nghóa Lyù Bí (töùc Lyù Boân), noå ra töø naêm 542, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Löông (moät trong nhöõng trieàu ñaïi cuûa Nam trieàu). Ñaàu naêm 544, Lyù Bí leân ngoâi Hoaøng ñeá, xöng Lyù Nam Ñeá. Ñaët quoác hieäu laø Vaïn Xuaân, ñaët nieân hieäu laø Thieân Ñöùc (cuõng coù saùch cheùp laø Ñaïi Ñöùc). Treân danh nghóa, nöôùc Vaïn Xuaân toàn taïi ñeán naêm 602.

+ Khôûi nghóa Lyù Töï Tieân vaø Ñinh Kieán, noå ra töø naêm 687, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng.

+ Khôûi nghóa Mai Thuùc Loan noå ra naêm 722, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng. Mai Thuùc Loan leân ngoâi hoaøng ñeá xöng laø Mai Haéc Ñeá.

+ Khôûi nghóa Phuøng Höng (? – 791), choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng. Phuøng Höng ñaõ giaønh ñöôïc chính quyeàn trong moät thôøi gian khaù daøi. Naêm 789, oâng qua ñôøi con oâng laø Phuøng An ñaõ toân cha laø Boá Caùi Ñaïi Döông.

+ Khôûi nghóa Döông Thanh, noå ra naêm 819, keùo daøi ñeán naêm 820, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng.

Lòch söû thôøi Baéc thuoäc tuy coù hai doøng hoaøn toaøn khaùc nhau, nhöng, ñieàu ñaùng noùi nhaát chính laø ôû choã, cuoái cuøng, doøng ñaáu tranh ngoan cöôøng cuûa nhaân daân ta ñaõ giaønh ñöôïc toaøn thaéng.

**### 1. ****### KYÛ NGUYEÂN ÑOÄC LAÄP, TÖÏ CHUÛ VAØ THOÁNG NHAÁT (905 – 1527)

Kyû nguyeân naøy goàm naêm chaëng noái tieáp nhau tuy cuõng coù luùc ñaát nöôùc ta phaûi chòu nhöõng thöû thaùch raát cam go, nhöng xu höôùng chung vaãn laø phaùt trieån moät caùch toaøn dieän vaø maïnh meõ. Naêm chaëng naøy cuï theå nhö sau:

***### a. ***### Xaây döïng vaø khaúng ñònh kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát### (töø naêm 905 ñeán naêm 1009)

Ñaây laø chaëng coù khaù nhieàu doøng hoï noái nhau trò vì ñaát nöôùc.

· ### HOÏ KHUÙC### (905 – 930): Tuy chöa ñaït quoác hieäu vaø nieân hieäu, tuy chöa xöng ñeá hay xöng Vöông, thaäm chí coøn töï coi mình laø quan laïi cuûa Trung Quoác, nhöng, hoï Khuùc thöïc söï ñaõ coù coâng ñaët neàn taûng caên baûn ñaàu tieân cho kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø. Hoï Khuùc truyeàn noái ñöôïc ba ñôøi, naém quyeàn trong 25 naêm.

+ Khuùc Thöøa Duï (905 – 907)

+ Khuùc Haïo (907 – 917)

+ Khuùc Thöøa Mó (917 – 930)

· ### HOÏ DÖÔNG (931 – 937): Naêm 930, quaân Nam Haùn sang xaâm löôïc nöôùc ta laàn thöù nhaát, cuoäc khaùng chieán do Khuùc Thöøa Mó laõnh ñaïo ñaõ thaát baïi nhöng, ngay laäp töùc moät boä töôùng cuûa hoï Khuùc laø Döông Ñình Ngheä ñaõ ñaùnh ñuoåi ñöôïc quaân Nam Haùn ra khoûi bôø coõi. Sau thaéng lôïi Döông Ñình ngheä thaønh laäp chính quyeàn môùi do oâng ñöùng ñaàu. Söï kieän naøy toû roõ, ñeán ñaây, ñoäc laäp vaø töï chuû laø xu höôùng khoâng theå naøo ñaûo ngöôïc. Naêm 937, Döông Ñình Ngheä bò Kieàu Coâng Tieãn (con nuoâi vaø cuõng laø boä töôùng cuûa oâng) gieát haïi ñeå tranh ñoaït quyeàn haønh.

· ### HOÏ NGOÂ (938 – 944): Naêm 937 ñöôïc tin Kieàu Coâng Tieãn gieát haïi Döông Ñình Ngheä, Ngoâ Quyeàn laäp töùc ñem quaân ñeán hoûi toäi. Hoát hoaûng, Kieàu Coâng Tieãn ñaõ ñi caàu cöùu quaân Nam Haùn, Ngoâ Quyeàn lieàn gieát cheát Kieàu Coâng Tieãn vaø ñaùnh tan quaân Nam ### Haùn ôû Baïch Ñaèng. Sau ñoù, oâng leân ngoâi, ñoùng ñoâ ôû Coå Loa. Söû goïi ñoù laø thôøi Ngoâ Vöông. OÂng trò vì ñöôïc 6 naêm. Sau oâng, con vaø chaùu coøn tieáp tuïc nhau trò vì theâm moät thôøi gian nöõa, nhöng vai troø hoï Ngoâ thì keå nhö ñaõ chaám döùt sau caùi cheát cuûa Ngoâ Quyeàn. Vôùi traän thaéng lòch söû ôû Baïch Ñaèng naêm 938 vaø vôùi söï nghieäp kieán thieát ñaát nöôùc sau chieán tranh, Ngoâ Quyeàn ñaõ coù coâng khaúng ñònh moät caùch hieân ngang, kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø.###

· ### HOÏ ÑINH (968 – 980): Sau khi Ngoâ Quyeàn maát, ñaát nöôùc laâm vaøo moät thôøi kyø loaïn laïc chöa töøng thaáy. Caùc theá löïc caùt cöù noåi leân khaép nôi. Theo quy luaät chung, theá löïc naøo yeáu seõ bò tieâu dieät sôùm, theá löïc naøo maïnh seõ toàn taïi laâu hôn. Ñaàu nöûa sau cuûa theá kyû thöù 10, chæ coøn laïi 12 theá löïc maïnh, söû goïi ñoù laø loaïn 12 söù quaân. Naêm 967, Ñinh Boä Lónh ñaõ deïp ñöôïc loaïn 12 söù quaân vaø naêm 968, Ñinh Boä Lónh leân ngoâi hoaøng ñeá, xöng laø Ñinh Tieân Hoaøng, ñaët quoác hieäu laø Ñaïi Coà Vieät, ñònh ñoâ ôû Hoa Lö. Naêm 970, oâng ñaët nieân hieäu laø Thaùi Bình. Hoï Ñinh truyeàn noái ñöôïc hai ñôøi:

- Ñinh Tieân Hoaøng: (968 – 979)

- Ñinh Pheá Ñeá (töùc Ñinh Toaøn) 980

Vôùi söï nghieäp deïp loaïn möôøi hai söù quaân vaø kieán thieát nöôùc nhaø trong nhöõng naêm trò vì, Ñinh Tieân Hoaøng laø ngöôøi ñaõ coù coâng hoaøn thieän kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø. Töø ñaây, ñoäc laäp daân toäc vaø thoáng nhaát quoác gia trôû thaønh hai maët baûn chaát nhaát, noåi baät nhaát, cuõng laø quy luaät xuyeân suoát nhaát cuûa lòch söû Vieät Nam.

· ### NHAØ TIEÀN LEÂ### (980 – 1009): Nhaø Tieàn Leâ ñöôïc laäp neân do söï choïn löïa vaø suy toân cuûa caùc quan laïi cuøng caùc nhaø sö. Baáy giôø, vaän nöôùc laâm nguy bôûi möu ñoà xaâm laêng cuûa nhaø Toáng maø Ñinh Toaøn khoâng ñuû uy tín, caøng khoâng ñuû taøi naêng ñeå ñieàu khieån vaän meänh quoác gia. Laø quan Thaäp Ñaïo Töôùng Quaân, laïi ñang naém quyeàn Phoù Vöông cho Ñinh Toaøn, Leâ Hoaøn ñöôïc suy toân leân ngoâi cuõng laø ñieàu hôïp lí. Nhaø Tieàn Leâ truyeàn noái ñöôïc ba ñôøi, trò vì 29 naêm:

Leâ Hoaøn ### (980 – 1005)

- Leâ Trung Toâng (ba ngaøy cuûa thaùng 11/ 1005)

- Leâ Long Ñónh (töùc Leâ Ngoïa Trieàu: 1005 – 1009)

Trong thôøi Tieàn Leâ, Leâ Hoaøn laø ngöôøi ñaõ coù coâng raát lôùn:

- ### Ñaùnh tan cuoäc xaâm laêng cuûa quaân Toáng vaøo naêm 981

- ### Ñaùnh baïi söï quaáy phaù cuûa Chieâm Thaønh vaøo naêm 982

     ### Tieáp tuïc xaây döïng vaø cuûng coá kinh ñoâ Hoa Lö, ban haønh nhieàu chính saùch cai trò raát tích cöïc vaø tieán boä.

admin

***### a. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät döôùi thôøi Lyù (1010 – 1225)

Trieàu Lyù ñöôïc thaønh laäp do söï ñoàng loøng suy toân cuûa quan laïi vaø caùc nhaø sö cuoái thôøi Tieàn Leâ, sau khi Leâ Long Ñónh qua ñôøi vaøo naêm 1009.

- ### Ngöôøi coù coâng khai saùng ra trieàu Lyù laø Lyù Coâng Uaån

- ### Nhaø Lyù coù maáy coáng hieàn noåi baät sau ñaây:

· ### Veà chính trò: Thieát laäp guoàng maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc hoï Lyù. Dôøi ñoâ töø Hoa Lö veà Thaêng Long (1010). Ñaët quoác hieäu môùi laø Ñaïi Vieät (1054).

· ### Veà quaân söï: Ñaùnh baïi quaân Chieâm Thaønh ôû bieân cöông phía Nam### (1069). Ñaïi phaù quaân Toáng xaâm laêng (1077).

· ### Veà vaên hoùa: Taïo ñieàu kieän cho Phaät giaùp vaø Ñaïo giaùp phaùt trieån maïnh meõ. Môû ñöôøng cho neàn giaùo duïc vaø thi cöû Nho hoïc ñöôïc xaùc laäp vaø khoâng ngöøng ñi leân. Ñöa caùc lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng vaên hoùa nöôùc nhaø böôùc vaøo moät giai ñoaïn höng thònh môùi

- ### Nhaø Lyù toàn taïi tröôùc sau ñöôïc 215 naêm, goàm 9 ñôøi hoaøng ñeá noái nhau trò vì. Cuï theå nhö sau:

+ Lyù Thaùi Toå (töùc Lyù Coâng Uaån) : 1010 – 1028

+ Lyù Thaùi Toâng (töùc Lyù Phaät Maõ) : 1028 – 1054

+ Lyù Thaùnh Toâng (töùc Lyù Nhaät Toân) : 1054 – 1072

+ Lyù Nhaân Toâng (töùc Lyù Caøn Ñöùc) : 1072 – 1127

+ Lyù Thaàn Toâng (töùc Lyù Döông Hoaùn) : 1128 – 1138

+ Lyù Anh Toâng (töùc Lyù Thieân Toä) : 1138 – 1175

+ Lyù Cao Toâng (töùc Lyù Long Traùt) : 1175 – 1210

+ Lyù Hueä Toâng (töùc Lyù Haïo Saûm) : 1210 – 1224

+ Lyù Chieâu Hoaøng (töùc Lyù Phaät Kim –coâng chuùa uùt cuûa Lyù Hueä Toâng) : 1224 – 1225

***### b. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät döôùi thôøi Traàn (1226 – 1400)

- ### Nhaø Traàn ñöôïc thaønh laäp treân cô sôû lôïi duïng hoân nhaân ñeå laät ñoå nhaø Lyù voán ñaõ ñoå naùt töø haøng chuïc naêm tröôùc ñoù.

- ### Hoaøng ñeá khôûi ñaàu cuûa nhaø Traàn laø Traàn Thaùi Toâng (töùc Traàn Caûnh – choàng cuûa Lyù Chieâu Hoaøng)

- ### Nhaø Traàn coù maáy coáng hieán lôùn sau ñaây:

· ### Veà chính trò: Taùi thieát vaø cuûng coá guoàng maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc (moät hình thöùc voán dó ñaõ coù töø thôøi Lyù). Laäp cheá ñoä hai ngoâi: Thöôïng Hoaøng vaø Hoaøng Ñeá nhaèm traùnh caùc naïn tranh giaønh ngoâi baùu thöôøng coù giöõa caùc hoaøng töû.

· ### Veà quaân söï: Xaây döïng löïc löôïng vuõ trang theo phöông chaâm quaân só coát ôû tinh nhueä chöù khoâng phaûi coát ôû soá ñoâng. Ba laàn ñaïi phaù quaân Moâng Nguyeân xaâm löôïc (laàn thöù nhaát: 1257 – 1258, laàn thöù hai: 258 vaø laàn thöù ba: 1288)

· ### Veà vaên hoùa: Ñöa neàn giaùo duïc vaø thi cöû Nho hoïc tieán ñeán moät giai ñoaïn phaùt trieån môùi, raát maïnh meõ. Trong khi Phaät giaùo vaø Ñaïo giaùo vaãn coù cô hoäi ñeå tieáp tuïc khaúng ñònh vò trí cuûa mình. Taïo ñieàu kieän cho taát caû caùc lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng vaên hoùa ñi leân, goùp phaàn quan troïng vaøo vieäc ñeå laïi cho lòch söû daáu aán saâu saéc vaên hoùa Lyù – Traàn.

Vôùi 3 ñôøi noái nhau trò vì trong 175 naêm, nhaø Traàn goàm caùc vò hoaøng ñeá cuï theå sau ñaây:

+ Traàn Thaùi Toâng (töùc Traàn Caûnh) : 1226 – 1258

+ Traàn Thaùnh Toâng (töùc Traàn Hoaûng) : 1258 – 1278

+ Traàn Nhaân Toâng (töùc Traàn Khaâm) : 1278 – 1293

+ Traàn Anh Toâng (töùc Traàn Thuyeân) : 1293 – 1314

+ Traàn Minh Toâng (töùc Traàn Maïnh) : 1314 – 1329

+ Traàn Hieán Toâng (töùc Traàn Vöôïng) : 1329 – 1341

+ Traàn Duï Toâng (töùc Traàn Haïo) : 1341 – 1369

+ Döông Nhaät Leã (keû cöôùp ngoâi) : 1369 – 1370

+ Traàn Ngheä Toâng (töùc Traàn Phuû) : 1370 – 1372

+ Traàn Dueä Toâng (töùc Traàn Kính) : 1372 – 1377

+ Traàn Pheá Ñeá (töùc Traàn Hieän) : 1377 – 1388

+ Traàn Thuaän Toâng (töùc Traàn Ngung) : 1388 – 1398

+ Traàn Thieáu Ñeá (töùc Traàn An) : 1398 – 1400

admin

***### a. ***### Ñaát nöôùc nhöõng naêm ñaàu theá kyû thöù XV:

- ### Naêm 1400, Hoà Quyù Ly cöôùp ngoâi nhaø Traàn laäp ra trieàu Hoà. Thôøi Hoà coù maáy ñieåm ñaùng löu yù sau ñaây:

· ### Quoác hieäu môùi cuûa nöôùc ta laø Ñaïi Ngu

· ### Kinh ñoâ môùi laø Ñaïi Laïi (Vónh Loäc, Thanh Hoùa ngaøy nay)

· ### Nhaø Hoà truyeàn ñöôïc hai ñôøi:

+ Hoà Quyù Ly chæ ôû ngoâi moät naêm (1400)

+ Hoà Haùn Thöông (1400 – 1407)

· ### Cuoái naêm 1406, quaân Minh traøn sang xaâm löôïc nöôùc ta, cuoäc chieán do nhaø Hoà laõnh ñaïo bò thaát baïi.

- ### Töø naêm 1407, quaân Minh baét ñaàu thieát laäp neàn ñoâ hoä treân toaøn coõi nöôùc ta. Thôøi thuoäc Minh tuy khoâng daøi nhöng ñaây cuõng laø thôøi ñaày bi thöông cuûa caû daân toäc.

- ### Döôùi thôøi Minh, nhaân daân ta ñaõ khoâng ngöøng noåi daäy ñaáu tranh vôùi nhieàn daïng hình thöùc khaùc nhau. Döôùi ñaây laø nhöõng cuoäc ñaáu tranh tieâu bieåu:

· ### Khôûi nghóa laø Traàn Ngoãi – Traàn Quyù Khoaùng (1407 – 1413). Caû hai laõnh tuï cuûa cuoäc khôûi nghóa naøy ñeàu xöng Ñeá (Traàn Ngoãi laø Giaûn Ñònh Ñeá, Traàn Quyù Khoaùng laø Truøng Quang Ñeá). Söû goïi ñaây laø thôøi Haäu Traàn.

· ### Khôûi nghóa Phaïm Ngoïc (1419 – 1420)

· ### Khôûi nghóa Leâ Ngaõ (1419 – 1420)

· ### Phong traøo aùo ñoû (1407 – 1427)

· ### Tuy nhieân, lôùn nhaát vaø giaønh ñöôïc thaéng lôïi veû vang nhaát vaãn laø cuoäc khôûi nghóa Lam Sôn do Leâ Lôïi phaùt ñoäng vaø laõnh ñaïo (1418 – 1427)

***### b. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät thôøi Leâ sô (1428 – 1527)

- ### Sau thaéng lôïi vó ñaïi cuûa cuoäc chieán tranh giaûi phoùng, Leâ Lôïi leân ngoâi hoaøng ñeá. Trieàu Leâ ñöôïc laäp keå töø ñoù. Treân danh nghóa trieàu Leâ coù lòch söû trò vì laâu nhaát, tuy nhieân, khoâng phaûi luùc naøo quyeàn löïc cuûa nhaø Leâ treân vuõ ñaøi chính trò cuûa nöôùc nhaø cuõng maïnh meõ nhö nhau. Caên cöù vaøo thöïc traïng naøy, söï chia trieàu Leâ laøm ba chaëng, trong ñoù chaëng ñaàu tieân goïi laø thôøi Leâ sô.

- ### Döôùi thôøi Leâ, lòch söû coù maáy ñieåm noäi baät sai ñaây:

· ### Thaêng Long ñöôïc taùi laäp laøm kinh ñoâ

· ### Quoác hieäu Ñaïi Vieät ñöôïc tieáp tuïc söû duïng

· ### Boä maùy nhaø nöôùc thôøi Leâ sô khoâng phaûi laø boä maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc nhö thôøi Lyù vaø Traàn, ngöôïc laïi, ñaây laø boä maùy nhaø nöôùc cuûa baù quan vaên voõ ñöôïc tuyeån choïn trong traêm hoï, chuû yeáu thoâng qua con ñöôøng thi cöû.

· ### Veà maët tö töôûng, thôøi Leâ sô laø thôøi nho giaùo chieám vò trí ñoäc toân.

· ### Veà kinh teá, ñaây laø thôøi kyø maø Ñaïi Vieät thöïc söï laø moät cöôøng quoác trong khu vöïc.

     ### Thôøi Leâ sô keùo daøi 100 naêm goàm 11 ñôøi hoaøng ñeá noái nhau trò vì. Cuï theå laø:

Leâ Thaùi Toå (töùc Leâ Lôïi) : 1428 – 1433
Leâ Thaùi Toâng (töùc Leâ Nguyeân Long) : 1433 – 1442
Leâ Nhaân Toâng (töùc Leâ Bang Cô) : 1442 – 1459
Leâ Nghi Daân (keû cöôùp ngoâi) : 1459 –1460
Leâ Thaùnh Toâng (töùc Leâ Tö Thaønh) : 1460 –1497
Leâ Hieán Toâng (töùc Leâ Tranh) : 1497 – 1504
Leâ Tuùc Toâng (töùc Leâ Thuaàn) : 6 thaùng cuoái naêm 1504
Leâ Uy Muïc (töùc Leâ Tuaán) : 1505 – 1509
Leâ Töông Döïc (töùc Leâ Oaùnh) : 1510 – 1516
Leâ Chieâu Thoáng (töùc Leâ Y) : 1516 – 1622
Leâ Cung Hoaøng (töùc Leâ Xuaân) : 1522 – 1527

admin

***### 1. ***### ÑAÁT NÖÔÙC TRONG THÔØI KYØ ÑOÅ NAÙT CUÛA NEÀN THOÁNG NHAÁT QUOÁC GIA (15227 – 1801)

Ñeán ñaây, ñoäc laäp vaø töï chuû tuy veà cô baûn vaãn tieáp tuïc ñöôïc giöõ vöõng, nhöng ñaát nöôùc laïi laâm vaøo cuoäc noäi chieán trieàn mieân. Nhieàu heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau ñaõ ñoàng thôøi toàn taïi vaø khoâng ngöøng tìm caùch thuû tieâu laãn nhau. Muoán naém ñöôïc nhöõng noäi dung chuû yeáu cuûa lòch söû trong giai ñoaïn naøy, chuùng khoâng theå khoâng ñieåm laïi nhöõng cuïc dieän chính trò soâi ñoäng nhaát.

***### a. ***### Cuïc dieän Nam – Baéc trieàu hay coøn goïi laø chieán tranh Leâ – Maïc (1527 – 1592)

- ### Naêm 1527, Maïc Ñaêng Dung cöôùp ngoâi cuûa nhaø Leâ. Trieàu Maïc ñoùng ñoâ ôû Thaêng Long (töùc laø ôû phía Baéc) neân söû goïi laø Baéc Trieàu.

- ### Naêm 1533, trieàu Leâ ñöôïc taùi laäp ôû Thanh Hoùa (töùc ôû phía Nam) neân söû goïi laø Nam trieàu. Nam### trieàu tuy danh nghóa laø trieàu Leâ nhöng thöïc quyeàn laïi naèm trong tay Nguyeãn Kim, roài sau ñoù laø trong tay Trònh Kieåm vaø doøng doõi cuûa Trònh Kieåm.****

- ### Töø naêm 1533 ñeán naêm 1592, hai beân Nam – Baéc trieàu ñaõ ñaùnh nhau 38 traän lôùn. Keát quaû laø Nam trieàu ñeø beïp ñöôïc Baéc trieàu. Sau naêm 1952, tuy hoï Maïc vaãn coøn tieáp tuïc hoaït ñoäng choáng Nam### trieàu theâm moät thôøi gian nöõa nhöng veà cô baûn vai troø cuûa Baéc trieàu ñeán ñoù nhö ñaõ chaám döùt.****

***### b. ***### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaûi – Ñaøng Trong hay coøn goïi laø thôøi Tròng – Nguyeãn phaân tranh (1558 – 1786):

- ### Ngay khi cuïc dieän mieàn Nam### – Baéc trieàu chöa chaám döùt, thì moät cuïc dieän khaùc, soâi ñoäng vaø quyeát lieät hôn ñaõ hình thaønh vaø hình thaønh ngay trong loøng Nam Trieàu.

- ### Naêm 1558, töôùng cuûa Nam trieàu laø Nguyeãn Hoaøng ñaõ vaøo laøm traán thuû xöù Thanh Hoùa. Naêm 1570, oâng laïi ñöôïc kieâm quaûn xöù Quaûng Nam### . Cô ñoà cuûa hoïc Nguyeãn baét ñaàu hình thaønh keå töø ñoù.

- ### Nguyeãn Hoaøng ñaõ thöïc hieän chính saùch hai maët:

· ### Veà coâng khai thì Nguyeãn Hoaøng vaãn toû roõ laø ngöôøi trung thaønh vôùi nhaø Leâ, thöïc hieän ñaày ñuû caùc chöùc phaän cuûa moät vò quan ôû nôi bieân aûi.

· ### Veà bí maät thì Nguyeãn Hoaøng ra söùc tìm caùch gaày döïng cô ñoà rieâng.

- ### Ñeán ñôøi con Nguyeãn Hoaøng thì chính saùch hai maët naøy khoâng coøn nöõa. Hai beân hoï Trònh vaø hoï Nguyeãn ñaõ ñaùnh nhau baûy traän lôùn.

- ### Naêm 1672, do thaáy khoâng theå tieâu dieät ñöôïc nhau, hai beân ñaõ laáy soâng Gianh (Quaûng Bình ngaøy nay) laøm giôùi tuyeán ñeå chia caét laâu daøi.

· ### Töø soâng Gianh trôû ra Baéc goïi laø Ñaøng Ngoaøi, do hoï Trònh naém quyeàn cai trò.

· ### Töø soâng Gianh trôû vaøo Nam### goïi laø Ñaøng Trong, do hoï Nguyeãn naém quyeàn cai quaûn.

     ### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaøi – Ñaøng Trong chaám döùt naêm 1786 bôûi cuoäc taán coâng cuûa quaân Taây Sôn do Nguyeãn Hueä chæ huy.

***### c. ***### Taây Sôn (1771 – 1801)

- ### Naêm 1771, phong traøo Taây Sôn buøng noå. Phong traøo naøy coù ba giai ñoaïn mang ba tính chaát khaùc nhau:

· ### Töø naêm 1771 ñeán naêm 1784 laø giai ñoaïn Taây Sôn chieán ñaáu quyeát lieät maø muïc tieâu taán coâng vaøo toaøn boä cô ñoà cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong.

· ### Töø naêm 1784 ñeán naêm 1789 laø giai ñoaïn Taây Sôn ñoàng thôøi tieán haønh hai nhieäm vuï khaùc nhau:****

+ Ñaåy maïnh vaø môû roäng cuoäc taán coâng vaøo caùc taäp ñoaøn phong kieán thoáng trò ôû caû Ñaøng Trong laãn Ñaøng Ngoaøi.

+ Duõng caûm ñaûm nhaän söù meänh baûo veä ñoäc laäp daân toäc: tieây dieät quaân Xieâm ôû Ñaøng Trong (1785) vaø quaân Maõn Thanh ôû Ñaøng Ngoaøi (1789).

· ### Töø naêm 1789 ñeán naêm 1801 laø giai ñoaïn Taây Sôn toàn taïi vôùi tö caùch cuûa nhöõng heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau.
***### d. ***### Töø naêm 1527 ñeán naêm 1801, ñaát nöôùc coù maáy heä thoáng chính qyeàn sau ñaây:

Chính quyeàn cuûa nhaø Maïc: treân danh nghóa chính thoáng, nhaø Maïc truyeàn noái ñöôïc 10 ñôøi, trong ñoù coù 5 ñôøi ñaàu thuoäc thôøi töông ñoái thònh trò, coøn 5 ñôøi cuoái thôøi suy taøn

Maïc Thaùi Toå (töùc Maïc Ñaêng Dung) : 1527 – 1529
Maïc Thaùi Toâng (töùc Maïc Ñaêng Doanh) : 1530 – 1540
Maïc Hieán Toâng (töùc Maïc Phuùc Haûi) : 1540 – 1546
Maïc Tuyeân Toâng (töùc Maïc Phuùc Nguyeân) : 1546 – 1561
Maïc Maäu Hôïp : 1562 – 1592
Maïc Toaøn : 1592 – 1593
Maïc Kính Chæ : 1592 – 1593
(luùc naøy nhaø Maïc coù hai vua)
Maïc Kính Cung : 1593 – 1625
Maïc Kính Khoan : 1623 – 1638 (töï laäp laøm vua khi Maïc Kính Cung coøm soáng, moät laàn nöõa hoï Maïc laïi coù hai vua)
Maïc Kính Vuõ : 1638 – 1677
### Chính quyeàn nhaø Leâ:### tuy chæ laø hö vò nhöng treân danh nghóa nhaø Leâ vaãn coøn tieáp tuïc truyeàn noái ñöôïc 16 ñôøi nöõa. Cuï theå nhö sau:
Leâ Trang Toâng (töùc Leâ Ninh) : 1533 – 1548
Leâ Trung Toâng (töùc Leâ Huyeàn) : 1548 – 1556
Leâ Anh Toâng (töùc Leâ Duy Bang) : 1556 – 1573
Leâ Theå Toâng (töùc Leâ Duy Ñaøm) : 1573 – 1599
Leâ Kính Toâng (töùc Leâ Duy Taân) : 1599 – 1619
Leà Thaàn Toâng (töùc Leâ Duy Kyø) ôû ngoâi 2 laàn (Laàn 1: 1619 – 1643 vaø Laàn 2: 1649 – 1662)
Leâ Chaân Toâng (töùc Leâ Duy Höïu) : 1643 – 1649
Leâ Huyeàn Toâng (töùc Leâ Duy Vuõ) : 1662 – 1671
Leâ Gia Toâng (töùc Leâ Duy Coái) : 1671 – 1675
Leâ Hi Toâng (töùc Leâ Duy Hieäp) : 1675 – 1705
Leâ Duï Toâng (töùc Leâ Duy Ñöôøng) : 1705 – 1729
Leâ Ñeá Duy Phöôøng (töùc Leâ Duy Phöôøng) : 1729 – 1732
Leâ Thuaàn Toâng (töùc Leâ Duy Töôøng) : 1732 – 1735
Leâ YÙ Toâng (töùc Leâ Duy Thaän) : 1735 – 1740
Leâ Hieån Toâng (töùc Leâ Duy Dieâu) : 1740 – 1786
Leâ Chieâu Thoáng (töùc Leâ Duy Kyø) : 1786 – 1788

Chính quyeàn cuûa hoï Trònh ôû Ñaøng Ngoaøi: Ñaây chính laø quyeàn song toàn vôùi chính quyeàn cuûa nhaø Leâ vaø laø chính quyeàn coù vò trí quan troïng nhaát. Xeùt veà danh chính ngoân thuaän thì coù moät soá ngöôøi nhö Trònh Baùch vaø Trònh Bính chöa töøng ôû ngoâi moät caùch chính thöùc nhöng xeùt veà thöïc quyeàn thì hoï ñaõ laøm chuùa. Vì leõ ñoù, nhieàu taùc phaåm söû hoïc vaãn xeáp Trònh Baùch vaø Trònh Bính vaøo danh saùch caùc chuùa Trònh. Theo ñoù thì danh saùch cuûa caùc chuùa Trònh cuï theå nhö sau:

Trònh Kieåm : 1545 – 1569
Trònh Coái : 1569 – 1570
Trònh Tuøng : 1570 – 1623
Trònh Traùng : 1623 – 1657
Trònh Taïc : 1657 – 1682
Trònh Caên : 1682 – 1709
Trònh Baùch : 1684 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi cha laø Trònh Caên coøn soáng
Trònh Bính : 1588 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi oâng noäi laø Trònh Caên coøn soáng (Trònh Bính laø chaùu ñích toân cuûa Trònh Caên, cha laø Trònh Vónh bò beänh maát sôùm)
Trònh Cöông : 1709 – 1729
Trònh Giang : 1729 – 1740
Trònh Doanh : 1740 – 1767
Trònh Saâm : 1767 – 1782
Trònh Caùn : 1782 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc moät thaùng
Trònh Khaûi : 1782 – 1786
Trònh Boàng : 1786 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc hai thaùng
### Chính quyeàn cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong:
Nguyeãn Hoaøng : 1558 – 1613
Nguyeãn Phuùc Nguyeân : 1613 – 1635
Nguyeãn Phuùc Lan : 1635 – 1648
Nguyeãn Phuùc Taàn : 1648 – 1687
Nguyeãn Phuùc Traên : 1687 – 1691
Nguyeãn Phuùc Chu : 1691 – 1725
Nguyeãn Phuùc Chuù : 1725 – 1738
Nguyeãn Phuùc Khoaùt : 1738 – 1765
Nguyeãn Phuùc Thuaàn : 1765 – 1777
Nguyeãn Phuùc Duyeân : 1777 – luùc naøy hoï Nguyeãn coù hai chuùa

Chính quyeàn Taây Sôn: Trong thöïc teá, Taây Sôn coù ñeán ba heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau. Theo ñoù thì:

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Nhaïc:

+ Nguyeãn Nhaïc töùc (Thaùi Ñöùc Hoaøng Ñeá hay Trung Öông Hoaøng Ñeá, ñoùng ñoâ ôû Quy Nhôn): 1778 – 1793

+ Nguyeãn Baûo (con Nguyeãn Nhaïc): 1793 – chæ ôû ngoâi ñöôïc moät thôøi gian raát ngaén

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Hueä:

+ Nguyeãn Hueä (töùc Quang Trung Hoaøng Ñeá, ñònh ñoâ ôû Phuù Xuaán töùc Hueá ngaøy nay. Sau Quang Trung döï kieán dôøi ñoâ ra Ngheä An – Phöôïng Hoaøng Trung Ñoâ – nhöng chöa kòp hoaøn taát thì Quang Trung qua ñôøi): 1788 – 1792

+ Nguyeãn Traùc (töùc Quang Toaûn Hoaøng Ñeá): 1792 – 1801

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Löõ (töùc Ñoâng Ñònh Vöông)

+ Ñaây laø chính quyeàn yeáu nhaát trong soá caùc heä thoáng chính quyeàn cuûa Taây Sôn. Nguyeãn Löõ cai quaûn ñaát Gia Ñònh nhöng laïi ít khi ôû Gia Ñònh. OÂng maát naêm 1787 taïi Quy Nhôn. Nguyeãn Löõ ôû ngoâi Ñoâng Ñònh Vöông chæ moät naêm: 1786 – 1787

admin

***### 1. ***### VIEÄT NAM THÔØI NGUYEÃN (1802 – 1945)
### Vaøi neùt veà trieàu Nguyeãn:

- ### Trieàu Nguyeãn ñöôïc döïng leân treân cô sôû ñaùnh baïi vaø töôùc ñoaït nhöõng thaønh quaû cuûa phong traøo Taây Sôn. Tuy khoâng phaûi laø con chaùu tröïc heä nhöng caùc hoaøng ñeá nhaø Nguyeãn cuõng laø doøng doõi cuûa caùc chuùa Nguyeãn.

- ### Treân danh nghóa, trieàu Nguyeãn toàn taïi tröôùc sau 143 naêm nhöng lòch söû trieàu Nguyeãn laïi bao haøm hai giai ñoaïn mang hai tính chaát hoaøn toaøn khaùc nhau:

· ### Giai ñoaïn thöù nhaát töø 1802 ñeán 1884 laø giai ñoaïn trieàu Nguyeãn toàn taïi chuû yeáu vôùi tö caùch cuûa moät vöông trieàu ñoäc laäp. Giai ñoaïn naøy thuoäc khung lòch söû Trung ñaïi Vieät Nam### .

· ### Giai ñoaïn thöù hai töø naêm 1884 ñeán 1945 laø giai ñoaïn trieàu Nguyeãn chæ toàn taïi trong khuoân khoå cho pheùp cuûa chuû nghóa thöïc daân Phaùp. Söû thöôøng goïi ñaây laø thôøi thuoäc ñòa nöûa phong kieán. Giai ñoaïn naøy thuoäc khung lòch söû caän ñaïi Vieät Nam### .

- ### Thôøi Nguyeãn, lòch söû Vieät Nam### coù maáy söï kieän lôùn sau ñaây:

· ### Laõnh thoå roäng nhaát so vôùi taát caû caùc trieàu ñaïi tröôùc ñoù

· ### Quoác hieäu môùi cuûa nöôùc ta laø Vieät Nam### (keå töø thaùng 6/ 1804)

· ### Kinh ñoâ môùi cuûa nöôùc ta laø Hueá

· ### Naêm 1858, thöïc daân Phaùp noå suùng xaâm löôïc nöôùc ta, cuoäc khaùng chieán ñaáu choáng xaâm laêng do trieàu Nguyeãn toå chöùc vaø laõnh ñaïo ñaõ thaát baïi. Sau ñoù, moät boä phaän khoâng nhoû cuûa trieàu ñình nhaø Nguyeãn ñaõ cam keát hôïp taùc vaø laøm tay sai cho thöïc daân Phaùp.

· ### Phong traøo yeâu nöôùc cuûa nhaân daân lieân tuïc noåi leân vôùi nhieàu hình thöùc vaø tính chaát phong phuù khaùc nhau. Tuy nhieân, troïng ñaïi hôn caû vaãn laø söï kieän chính ñaûng giai caáp voâ saûn Vieät Nam ra ñôøi naêm 1930. Sau möôøi laêm naêm hoaït ñoäng cuoäc Caùch Maïng do nhöõng ngöôøi Coäng saûn Vieät Nam phaùt ñoäng, toå chöùc vaø laõnh ñaïo ñaõ toaøn thaéng. Lòch söû Vieät Nam### hieän ñaïi baét ñaàu keå töø ñoù.

- ### Tuy vò trí coù khaùc nhau, nhöng trong 143 naêm toàn taïi, trieàu Nguyeãn coù taát caû 13 ñôøi hoaøng ñeá noái nhau trò vì. Söû thöôøng goïi laø caùc hoaøng ñeá nhaø Nguyeãn theo nieân hieäu (vì moãi hoaøng ñeá chæ ñaët coù moät nieân hieäu) chöù khoâng goïi theo mieáu hieäu nhö ñoái vôùi hoaøng ñeá caùc trieàu ñaïi khaùc. Cuï theå nhö sau:

Gia Long (töùc Nguyeãn AÙnh) : 1802 – 1819
Minh Maïng (töùc Nguyeãn Phöôùc Ñaûm) : 1820 – 1840
Thieäu Trò (töùc Nguyeãn Phöôùc Mieân Toâng) : 1841 – 1883
Töï Ñöùc (töùc Nguyeãn Phöôùc Hoàng Nhaäm) : 1848 – 1883
Duïc Ñöùc (töùc Nguyeãn Phöôùc Öng Chaân) : 3 ngaøy cuûa thaùng 7/ 1883
Hieäp Hoøa (töùc Nguyeãn Phöôùc Hoàng Daät) : 4 thaùng cuoái cuûa naêm 1883
Kieán Phöôùc (töùc Nguyeãn Phöôùc Öng Ñaêng) : töø cuoái naêm 1883 ñeán thaùng 4/ 1884
Haøm Nghi (töùc Nguyeãn Phöôùc Öng Lòch) : 1884 – 1888
Ñoàng Khaùnh (töùc Nguyeãn Phöôùc Öng Xuy) : 1885 – 1888. Khi Haøm Nghi xuaát boân ñaùnh Phaùp. Ñoàng Khaùnh ñöôïc ñöa leân ngoâi, vì theá, treân danh nghóa thì naêm 1885 – 1888, nöôùc ta coù hai hoaøng ñeá.
Thaønh Thaùi (töùc Nguyeãn Phöôùc Böûu Laân) : 1889 – 1907
Duy Taân (töùc Nguyeãn Phöôùc Vónh San) : 1907 – 1916
Khaûi Ñònh (töùc Nguyeãn Phöôùc Böûu Ñaûo) : 1916 – 1925
Baûo Ñaïi (töùc Nguyeãn Phöôùc Vónh Thuïy) : 1925 – 1945

***### 2. ***### NÖÔÙC VIEÄT NAM TÖØ 1945 ÑEÁN NAY:

- ### Naêm 1945, Caùch maïng thaùng Taùm thaønh coâng. ngaøy 2/ 9 /1945, vôùi vieäc tuyeân ñoïc baûn Tuyeân Ngoân ñoäc laäp do Baùc Hoà khôûi thaûo, nöôùc Vieät Nam Daân Chuû Coäng Hoøa ñaõ khai sinh. Ñaây laø nhaø nöôùc daân chuû ñaàu tieân ôû Ñoâng Nam AÙ.

- ### Nhöng vöøa giaønh ñöôïc chính quyeàn thì toaøn theå nhaân daân ta ñaõ phaûi lao vaøo cuoäc khaùng chieán tröôøng kyø choáng Phaùp.

- ### Naêm 1954, vôùi chieán thaéng ôû Ñieän Bieân Phuû, chuùng ta ñaõ buoäc thöïc daân Phaùp kyù vaøo hieäp ñònh Geneøve, coâng nhaän ñoäc laäp, chuû quyeàn cuûa nöôùc Vieät Nam Daân Chuû Coäng Hoøa

- ### Töø naêm 1954 ñeán naêm 1975, nhaân daân caû nöôùc ñaõ doác loøng chieán ñaáu choáng Myõ cöùu nöôùc.

- ### Ngaøy 30/4/1975, vôùi ñaïi thaéng cuûa chieán dòch Hoà Chí Minh lòch söû, moät kyû nguyeân môùi ñaõ môû ra. Töø ñaây, Vieät Nam### laø moät quoác gia thoáng nhaát, hoaøn toaøn coù ñoäc laäp vaø chuû quyeàn, coù vò trí quoác teá ngaøy moät lôùn.

- ### Töø naêm 1976, quoác hieäu môùi cuûa nöôùc ta laø Coäng Hoøa Xaõ Hoäi Chuû Nghóa Vieät Nam### .