Xuyên Việt - Việt Nam Quê Hương Tôi

[admin]

TOÙM LÖÔÏC CAÙC THÔØI ÑAÏI LÔÙN CUÛA LÒCH SÖÛ VIEÄT NAM

**### 1. **### TIEÀN SÖÛ:
***### a. ***### Ñaëc ñieåm noåi baät:

- ### Keát quaû nghieân cöùu hieän nay cho thaáy raèng, caùch ñaây khoaûng 300.000 naêm, loaøi ngöôøi ñaõ coù maët treân laõnh thoå nöôùc ta. Daáu tích nhöõng chieác raêng vöøa coù ñaëc tính cuûa ngöôøi, laïi vöøa coù ñaëc tính cuûa vöôïn (trong ñoù, ñaëc tính cuûa ngöôøi laø ñaëc tính troäi) phaùt hieän ôû Thaåm Hai, Thaåm Khuyeân (nay thuoäc tænh Laïng Sôn) ñaõ töï noùi leân ñieàu ñoù vôùi phaùt hieän naøy, caùc nhaø söû hoïc Vieät Nam ñaõ cho raèng:### * Vieät Nam laø moät trong nhöõng vuøng queâ höông cuûa loaøi ngöôøi*.

- ### ÔÛ nhieàu khu vöïc khaùc treân theá giôùi, thôøi tieàn söû thöôøng chæ töông öùng vôùi thôøi ñoà ñaù, böôùc sang thôøi ñoà ñoàng thì cuõng coù nghóa laø ñaõ böôùc sang thôøi ñaïi coù nhaø nöôùc. Nhöõng keát quaû nghieân cöùu cuûa giôùi söû hoïc Vieät Nam### trong haøng chuïc naêm qua laïi cho moät keát luaän khaùc hôn, raèng: ### thôøi tieàn söû ôû Vieät Nam khoâng chæ bao goàm toaøn boä thôøi ñoà ñaù maø coøn baêng qua caû toaøn boä thôøi ñoà ñoàng. Coù theå noùi, ñaây laø ñaëc ñieåm noäi baät nhaát.

***### b. ***### Caùc giai ñoaïn lôùn cuûa thôøi tieàn söû:

- ### Giai ñoaïn ñoà ñaù:

* * + Môû ñaàu caùch ñaây khoaûng 300.000 naêm

+ Chaám döùt caùch ñaây khoaûng 4.000 naêm

+ Giai ñoaïn ñoà ñaù bao haøm 4 chaëng lôùn:

· ### Ñoà ñaù cuõ: vôùi caùc neàn vaên hoùa tieâu bieåu nhö Thaåm Hai, Thaåm Khuyeân, Nuùi Ñoï, Sôn Vi…, môû ñaàu caùch nay khoaûng 300.000 naêm vaø chaám döùt caùch nay khoaûng 11.000 naêm.

· ### Ñoà ñaù giöõa: vôùi neàn vaên hoùa tieâu bieåu nhaát laø Hoøa Bình, coù nieân ñaïi môû ñaàu caùch nay khoaûng 11.000 naêm vaø chaám döùt caùch nay khoaûng treân 9.000 naêm

· ### Ñoà ñaù môùi: vôùi caùc neàn vaên hoùa tieâu bieåu nhö Baéc Sôn, Quyønh Vaên, Baøo Troù, Haï Long…, môû ñaàu caùch nay khoaûng treân 9.000 naêm vaø chaám döùt caùch nay khoaûng 4.000 naêm.

· ### Ñænh caùo toät cuøng cuûa ñoà ñaù môùi: theå hieän taäp trung ôû vaên hoùa Phuøng Nguyeân. Ñaây cuõng laø sô kyø cuûa giai ñoaïn ñoà ñoàng ôû Vieät ### Nam

- ### Giai ñoaïn ñoà ñoàng:

+ Môû ñaàu caùch nay khoaûng 4.000 naêm

+ Bò thay theá daàn bôûi ñoà saét caùch nay khoaûng 2.500 naêm

+ Giai ñoaïn ñoà ñoàng ôû Vieät Nam bao haøm 4 chaëng lôùn

· ### Sô kyø:### vôùi neàn vaên hoùa tieâu bieåu laø Phuøng Nguyeân, nieân ñaïi môû ñaàu caùch nay khoaûng 4.000 naêm.

· ### Trung kyø:### vôùi neàn vaên hoùa tieâu bieåu laø Ñoàng Ñaäu, coù nieân ñaïi môû ñaàu caùch nay khoaûng 3.300 naêm.

· ### Haäu kyø:### vôùi neàn vaên hoùa tieâu bieåu laø Goø Mun, coù nieân ñaïi caùch ngaøy nay khoaûng 3.100 naêm.

· ### Ñænh cao toät cuøng:### vôùi neàn vaên hoùa tieâu bieåu laø Ñoâng Sôn, coù nieân ñaïi môû ñaàu caùch nay khoaûng 2.800 naêm ôû khoaûng giöõa cuûa vaên hoùa Ñoâng Sôn, ñoà saét baét ñaàu xuaát hieän.

Töø Ñoâng Sôn vaø treân cô sôû Ñoâng Sôn, söï chuyeån hoùa cuûa xaõ hoäi dieãn ra ngaøy moät maïnh meõ nhaø nöôùc ra ñôøi.

**### 2. **### THÔØI SÔ SÖÛ
**### a. **### Khung nieân ñaïi:

- ### Veà nieân ñaïi môû ñaàu, taát caû caùc boä chính söû tröôùc ñaây ñeàu laáy naêm Nhaâm Tuaát (2879 tröôùc coâng nguyeân). Khoa hoïc lòch söû hieän ñaïi ñaõ baùc boû nieân ñaïi môû ñaàu naøy. Hieän nay, nieân ñaïi môû ñaàu cuûa thôøi sô söû ôû Vieät ### Nam ñöôïc xaùc ñònh laø caùch nay khoaûng töø 2.600 naêm ñeán 2.500 naêm.

- ### Veà nieân ñaïi keát thuùc, taát caû caùc boä chính söû tröôùc ñaây ñeàu laáy naêm 208 tröôùc Coâng nguyeân. Khoa hoïc lòch söû hieän ñaïi ñaõ baùc boû nieân ñaïi keát thuùc naøy. Hieän nay, nieân ñaïi keát thuùc cuûa thôøi sô söû ñöôïc xaùc ñònh laø naêm 179 tröôùc Coâng nguyeân, naêm Trieäu Ñaø ñaùnh baïi An Döông Vöông vaø xaùc laäp neàn ñoâ hoä ôû nöôùc ta.

**### b. **### Hai giai ñoaïn lôùn cuûa thôøi sô söû:

- **### Thôøi sô söû **### (hay thôøi döïng nöôùc) ôû nöôùc ta bao haøm hai giai ñoaïn lôùn:

+ Giai ñoaïn Huøng Vöông vôùi nöôùc Vaên Lang, môû ñaàu caùch nay khoaûng töø 2.600 naêm ñeán 2.500 naêm vaø chaám döùt vaøo naêm 208 tröôùc Coâng nguyeân (töùc laø caùch nay khoaûng 2.200 naêm). Söû cuõ coù noùi ñeán 18 ñôøi Huøng Vöông vôùi nhöõng teân goïi raát cuï theå. Tuy nhieân, ñoù chæ laø lòch söû hoùa caùc chuyeän keå daân gian chöù khoâng phaûi laø lòch söû. Vaên Lang laø moät giai ñoaïn coù thaät cuûa lòch söû Vieät Nam nhöng söï thaät lòch söû veà Vaên Lang khoâng hoaøn toaøn nhö moâ taû cuûa söû cuõ. Kinh ñoâ cuûa Vaên Lang xöa, ñöôïc xaùc ñònh laø khu vöïc huyeän Phong Chaâu cuûa tænh Phuù Thoï ngaøy nay.

+ Giai ñoaïn An Döông Vöông vôùi nöôùc AÂu Laïc, môû ñaàu vaøo naêm 208 tröôùc Coâng nguyeân vaø keát thuùc vaøo naêm 179 tröôùc Coâng nguyeân (töùc laø toàn taïi tröôùc sau khoaûng 30 naêm). Kinh ñoâ cuûa AÂu Laïc laø Coå Loa (nay thuoäc huyeän Ñoâng Anh, Haø Noäi).

- ### Tuy coù hai giai ñoaïn nhö ñaõ trình baøy ôû treân, nhöng ôû chôõ giai ñoaïn sau quaù ngaén, vaû laïi, tính chaát chung cuûa caû hai giai ñoaïn cuõng khoâng coù gì khaùc bieät lôùn vì theá, caùc nhaø söû hoïc vaãn goäp laïi maø goïi chung laø thôøi sô söû, thôøi döïng nöôùc, hoaëc thaäm chí cuõng coù khi goïi ñoù laø thôøi Huøng Vöông.

***### 3. ***### THÔØI BAÉT THUOÄC
***### a. ***### Khung nieân ñaïi:

- ### Caùc boä chính söû tröôùc ñaây ñeàu laáy naêm 111 tröôùc Coâng nguyeân (naêm nhaø Taây Haùn laät ñoå Nam Vieät roài thay Nam Vieät ### maø thoáng truï nöôùc ta) laøm naêm môû ñaàu. Khoa hoïc lòch söû hieän ñaïi ñaõ baùc boû nieân ñaïi naøy. Vaø thay vaøo ñoù laø naêm 179 tröôùc Coâng Nguyeân, naêm Trieäu Ñaø (vua Nam Vieät) ñaõ ñaùnh baïi An Döông Vöông, thieát laäp neàn ñoâ hoä ñoái vôùi nöôùc ta.

- ### Caùc boä chính söû cuõ cuõng laáy naêm 938 (naêm Ngoâ Quyeàn ñaùnh tan quaân Nam Haùn xaâm löôïc) hoaëc naêm 968 (naêm Ñinh Boä Lónh deïp xong loaïn 12 söù quaân vaø leân ngoâi Hoaøng ñeá, xöng laø Ñinh Tieân Hoaøng) laø naêm keát thuùc thôøi baéc thuoäc. Khoa hoïc lòch söû choïn naêm 905 (naêm Khuùc Thöøa Duï ñaõ khoân kheùo thieát laäp neàn ñoäc laäp vaø töï chuû), vì cho raèng keå töø ñaây, neàn ñoâ hoä cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác ñoái vôùi nöôùc ta ñaõ chaám döùt.

b. ### ***Caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác ñaõ noái nhau thoáng trò nöôùc ta trong thôøi baéc thuoäc ***(töø 179 tröôùc Coâng nguyeân ñeán naêm 905 sau Coâng nguyeân)

· ### NAM### *** VIEÄT*** (hoï Tireäu): Thaønh laäp 206 TCN. Ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 179 TCN chaám döùt aùch ñoâ hoä töø naêm 111 TCN. Toång coäng: 68 naêm

· ***### TIEÀN HAÙN ***### (hay Taân Haùn – hoï Löu): Thaønh laäp naêm 206 TCN laät ñoå Nam Vieät roài thay Nam Vieät ñeå ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 11 TCN. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 08. Toång coäng: 119 naêm

· ### NHAØ TAÂN (### Vöong Maõng), laät ñoå vaø thay Tieàn Haùn ñoâ hoä nöôùc ta: Thaønh laäp naêm 08. Ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 08. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 25. Toång coäng: 17 naêm.

· ### HAÄU HAÙN### (hay Ñoâng Haùn – hoï Löu), deïp boû nhaøTaân roài thay nhaø Taân ñoâ hoä nöôùc ta: Thaønh laäp naêm 25. Ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 25. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 220. Toång coäng:

· ***### NHAØ NGOÂ ***### (hoï Toân): Laø moät trong ba nöôùc cuûa thôøi hoãn chieán Tam### Quoác (Ngoâ – Thuïc vaø Nguïy). Ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 220. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 280. Toång coäng: 60 naêm.

· ### NHAØ TAÁN### (hoï Tö Maõ): Thoáng nhaát Trung Quoác, thay nhaø Ngoâ ñoâ hoä nöôùc ta. Khôûi ñaàu naêm 280. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 420. Toång coäng: 140 naêm.

· ### NAM*** TRIEÀU ***(Toáng, Teà, Löông, Taàn): Ñaây laø thôøi loaïn laïc cuûa Trung Quoác, söû goïi laø thôøi Nam – Baéc trieàu. Nam trieàu vôùi nhieàu trieàu ñaïi khaùc nhau ñaõ tröïc tieáp ñoâ hoä nöôùc ta. Khôûi ñaàu naêm 420. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 542 (Nam### trieàu coøn toàn taïi cho ñeán naêm 581, nhöng töø naêm 542, ta giaønh ñöôïc ñoäc laäp nhôø thaéng lôïi cuûa cuoäc khôûi nghóa do Lyù Bí laõnh ñaïo). Toång coäng: 122 naêm.

· ### NHAØ TUØY (Hoï Döông): Thaønh laäp naêm 581. Xaâm löôïc vaø ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 602. Chaám döùt aùch ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 618. Toång coäng: 16 naêm

NHAØ ÑÖÔØNG (hoï Lyù): Thaønh laäp naêm 618. Thay nhaø Tuøy maø ñoâ hoä nöôùc ta töø naêm 618. Chaám döùt aùch ñoâ hoä naêm 905. Nhaø Ñöôøng coøn toàn taïi ñeán naêm 907, nhöng hai naêm sau cuøng chuùng khoâng coøn ñuû söùc ñeå ñoâ hoä nöôùc ta. Vaû chaêng, naêm 905 , hoï Khuùc ñaõ khoân kheùo thieát laäp ñöôïc chính quyeàn ñoäc laäp vaø töï chuû. Toång coäng: 287 naêm

[admin]

***### a. ***### Tính chaát cuûa thôøi baéc thuoäc:

- ### Doøng noåi baät thöù nhaát cuûa lòch söû thôøi baéc thuoäc laø doøng ñoâ hoä cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác. Ñaây laø thôøi ñen toái nhaát cuûa lòch söû nöôùc nhaø trong thieân nieân kyû thöù nhaát sau Coâng nguyeân. Quaân ñoâ hoä ñaõ quyeát taâm xoùa boû cho baèng ñöôïc neàn ñoäc laäp vaø töï chuû cuûa nhaân daân ta, vô veùt vaø boùc loät nhaân daân ta moät caùch thaäm teä. Ñaây cuõng laø thôøi maø nhöõng möu ñoàng hoùa nguy hieåm ñöôïc thöïc hieän raát raùo rieát.

- ### Doøng noåi baät thöù hai cuûa lòch söû thôøi Baéc thuoäc laø doøng ñaáu tranh lieân tuïc vaø ngoan cöôøng cuûa nhaân daân ta. Haøng loaït nhöõng cuoäc khôûi nghóa ñaõ buøng noå, taán coâng khoâng khoan nhöôïng vaøo toaøn boä cô ñoà thoáng trò cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Quoác ñoâ hoä. Ñieåm laïi, chuùng ta thaáy noåi leân nhöõng cuoäc khôûi nghóa tieâu bieåu nhaát sau ñaây:

+ Khôûi nghóa Hai Baø Tröng, noå ra töø naêm 40, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñoâng Haùn (töùc Haäu Haùn). Hai baø ñaõ giaønh ñöôïc chính quyeàn trong ba naêm (40 – 43). Söû goïi ñoù laø thôøi Tröng Nöõ Vöông.

+ Khôûi nghóa Baø Trieäu (töùc Trieäu Thò Trinh), noå ra töø naêm 248, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ngoâ.

+ Khôûi nghóa Lyù Bí (töùc Lyù Boân), noå ra töø naêm 542, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Löông (moät trong nhöõng trieàu ñaïi cuûa Nam trieàu). Ñaàu naêm 544, Lyù Bí leân ngoâi Hoaøng ñeá, xöng Lyù Nam Ñeá. Ñaët quoác hieäu laø Vaïn Xuaân, ñaët nieân hieäu laø Thieân Ñöùc (cuõng coù saùch cheùp laø Ñaïi Ñöùc). Treân danh nghóa, nöôùc Vaïn Xuaân toàn taïi ñeán naêm 602.

+ Khôûi nghóa Lyù Töï Tieân vaø Ñinh Kieán, noå ra töø naêm 687, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng.

+ Khôûi nghóa Mai Thuùc Loan noå ra naêm 722, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng. Mai Thuùc Loan leân ngoâi hoaøng ñeá xöng laø Mai Haéc Ñeá.

+ Khôûi nghóa Phuøng Höng (? – 791), choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng. Phuøng Höng ñaõ giaønh ñöôïc chính quyeàn trong moät thôøi gian khaù daøi. Naêm 789, oâng qua ñôøi con oâng laø Phuøng An ñaõ toân cha laø Boá Caùi Ñaïi Döông.

+ Khôûi nghóa Döông Thanh, noå ra naêm 819, keùo daøi ñeán naêm 820, choáng laïi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng.

Lòch söû thôøi Baéc thuoäc tuy coù hai doøng hoaøn toaøn khaùc nhau, nhöng, ñieàu ñaùng noùi nhaát chính laø ôû choã, cuoái cuøng, doøng ñaáu tranh ngoan cöôøng cuûa nhaân daân ta ñaõ giaønh ñöôïc toaøn thaéng.

**### 1. ****### KYÛ NGUYEÂN ÑOÄC LAÄP, TÖÏ CHUÛ VAØ THOÁNG NHAÁT (905 – 1527)

Kyû nguyeân naøy goàm naêm chaëng noái tieáp nhau tuy cuõng coù luùc ñaát nöôùc ta phaûi chòu nhöõng thöû thaùch raát cam go, nhöng xu höôùng chung vaãn laø phaùt trieån moät caùch toaøn dieän vaø maïnh meõ. Naêm chaëng naøy cuï theå nhö sau:

***### a. ***### Xaây döïng vaø khaúng ñònh kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát### (töø naêm 905 ñeán naêm 1009)

Ñaây laø chaëng coù khaù nhieàu doøng hoï noái nhau trò vì ñaát nöôùc.

· ### HOÏ KHUÙC### (905 – 930): Tuy chöa ñaït quoác hieäu vaø nieân hieäu, tuy chöa xöng ñeá hay xöng Vöông, thaäm chí coøn töï coi mình laø quan laïi cuûa Trung Quoác, nhöng, hoï Khuùc thöïc söï ñaõ coù coâng ñaët neàn taûng caên baûn ñaàu tieân cho kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø. Hoï Khuùc truyeàn noái ñöôïc ba ñôøi, naém quyeàn trong 25 naêm.

+ Khuùc Thöøa Duï (905 – 907)

+ Khuùc Haïo (907 – 917)

+ Khuùc Thöøa Mó (917 – 930)

· ### ***HOÏ DÖÔNG ***(931 – 937): Naêm 930, quaân Nam Haùn sang xaâm löôïc nöôùc ta laàn thöù nhaát, cuoäc khaùng chieán do Khuùc Thöøa Mó laõnh ñaïo ñaõ thaát baïi nhöng, ngay laäp töùc moät boä töôùng cuûa hoï Khuùc laø Döông Ñình Ngheä ñaõ ñaùnh ñuoåi ñöôïc quaân Nam Haùn ra khoûi bôø coõi. Sau thaéng lôïi Döông Ñình ngheä thaønh laäp chính quyeàn môùi do oâng ñöùng ñaàu. Söï kieän naøy toû roõ, ñeán ñaây, ñoäc laäp vaø töï chuû laø xu höôùng khoâng theå naøo ñaûo ngöôïc. Naêm 937, Döông Ñình Ngheä bò Kieàu Coâng Tieãn (con nuoâi vaø cuõng laø boä töôùng cuûa oâng) gieát haïi ñeå tranh ñoaït quyeàn haønh.

· ### HOÏ NGOÂ (938 – 944): Naêm 937 ñöôïc tin Kieàu Coâng Tieãn gieát haïi Döông Ñình Ngheä, Ngoâ Quyeàn laäp töùc ñem quaân ñeán hoûi toäi. Hoát hoaûng, Kieàu Coâng Tieãn ñaõ ñi caàu cöùu quaân Nam Haùn, Ngoâ Quyeàn lieàn gieát cheát Kieàu Coâng Tieãn vaø ñaùnh tan quaân Nam ### Haùn ôû Baïch Ñaèng. Sau ñoù, oâng leân ngoâi, ñoùng ñoâ ôû Coå Loa. Söû goïi ñoù laø thôøi Ngoâ Vöông. OÂng trò vì ñöôïc 6 naêm. Sau oâng, con vaø chaùu coøn tieáp tuïc nhau trò vì theâm moät thôøi gian nöõa, nhöng vai troø hoï Ngoâ thì keå nhö ñaõ chaám döùt sau caùi cheát cuûa Ngoâ Quyeàn. Vôùi traän thaéng lòch söû ôû Baïch Ñaèng naêm 938 vaø vôùi söï nghieäp kieán thieát ñaát nöôùc sau chieán tranh, Ngoâ Quyeàn ñaõ coù coâng khaúng ñònh moät caùch hieân ngang, kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø.###

· ### HOÏ ÑINH (968 – 980): Sau khi Ngoâ Quyeàn maát, ñaát nöôùc laâm vaøo moät thôøi kyø loaïn laïc chöa töøng thaáy. Caùc theá löïc caùt cöù noåi leân khaép nôi. Theo quy luaät chung, theá löïc naøo yeáu seõ bò tieâu dieät sôùm, theá löïc naøo maïnh seõ toàn taïi laâu hôn. Ñaàu nöûa sau cuûa theá kyû thöù 10, chæ coøn laïi 12 theá löïc maïnh, söû goïi ñoù laø loaïn 12 söù quaân. Naêm 967, Ñinh Boä Lónh ñaõ deïp ñöôïc loaïn 12 söù quaân vaø naêm 968, Ñinh Boä Lónh leân ngoâi hoaøng ñeá, xöng laø Ñinh Tieân Hoaøng, ñaët quoác hieäu laø Ñaïi Coà Vieät, ñònh ñoâ ôû Hoa Lö. Naêm 970, oâng ñaët nieân hieäu laø Thaùi Bình. Hoï Ñinh truyeàn noái ñöôïc hai ñôøi:

- Ñinh Tieân Hoaøng: (968 – 979)

- Ñinh Pheá Ñeá (töùc Ñinh Toaøn) 980

Vôùi söï nghieäp deïp loaïn möôøi hai söù quaân vaø kieán thieát nöôùc nhaø trong nhöõng naêm trò vì, Ñinh Tieân Hoaøng laø ngöôøi ñaõ coù coâng hoaøn thieän kyû nguyeân ñoäc laäp, töï chuû vaø thoáng nhaát cuûa nöôùc nhaø. Töø ñaây, ñoäc laäp daân toäc vaø thoáng nhaát quoác gia trôû thaønh hai maët baûn chaát nhaát, noåi baät nhaát, cuõng laø quy luaät xuyeân suoát nhaát cuûa lòch söû Vieät Nam.

· ### NHAØ TIEÀN LEÂ### (980 – 1009): Nhaø Tieàn Leâ ñöôïc laäp neân do söï choïn löïa vaø suy toân cuûa caùc quan laïi cuøng caùc nhaø sö. Baáy giôø, vaän nöôùc laâm nguy bôûi möu ñoà xaâm laêng cuûa nhaø Toáng maø Ñinh Toaøn khoâng ñuû uy tín, caøng khoâng ñuû taøi naêng ñeå ñieàu khieån vaän meänh quoác gia. Laø quan Thaäp Ñaïo Töôùng Quaân, laïi ñang naém quyeàn Phoù Vöông cho Ñinh Toaøn, Leâ Hoaøn ñöôïc suy toân leân ngoâi cuõng laø ñieàu hôïp lí. Nhaø Tieàn Leâ truyeàn noái ñöôïc ba ñôøi, trò vì 29 naêm:

• Leâ Hoaøn ### (980 – 1005)

- Leâ Trung Toâng (ba ngaøy cuûa thaùng 11/ 1005)

- Leâ Long Ñónh (töùc Leâ Ngoïa Trieàu: 1005 – 1009)

Trong thôøi Tieàn Leâ, Leâ Hoaøn laø ngöôøi ñaõ coù coâng raát lôùn:

- ### Ñaùnh tan cuoäc xaâm laêng cuûa quaân Toáng vaøo naêm 981

- ### Ñaùnh baïi söï quaáy phaù cuûa Chieâm Thaønh vaøo naêm 982

•      ### Tieáp tuïc xaây döïng vaø cuûng coá kinh ñoâ Hoa Lö, ban haønh nhieàu chính saùch cai trò raát tích cöïc vaø tieán boä.
  

[admin]

***### a. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät döôùi thôøi Lyù (1010 – 1225)

Trieàu Lyù ñöôïc thaønh laäp do söï ñoàng loøng suy toân cuûa quan laïi vaø caùc nhaø sö cuoái thôøi Tieàn Leâ, sau khi Leâ Long Ñónh qua ñôøi vaøo naêm 1009.

- ### Ngöôøi coù coâng khai saùng ra trieàu Lyù laø Lyù Coâng Uaån

- ### Nhaø Lyù coù maáy coáng hieàn noåi baät sau ñaây:

· ### Veà chính trò: Thieát laäp guoàng maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc hoï Lyù. Dôøi ñoâ töø Hoa Lö veà Thaêng Long (1010). Ñaët quoác hieäu môùi laø Ñaïi Vieät (1054).

· ### Veà quaân söï: Ñaùnh baïi quaân Chieâm Thaønh ôû bieân cöông phía Nam### (1069). Ñaïi phaù quaân Toáng xaâm laêng (1077).

· ### Veà vaên hoùa: Taïo ñieàu kieän cho Phaät giaùp vaø Ñaïo giaùp phaùt trieån maïnh meõ. Môû ñöôøng cho neàn giaùo duïc vaø thi cöû Nho hoïc ñöôïc xaùc laäp vaø khoâng ngöøng ñi leân. Ñöa caùc lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng vaên hoùa nöôùc nhaø böôùc vaøo moät giai ñoaïn höng thònh môùi

- ### Nhaø Lyù toàn taïi tröôùc sau ñöôïc 215 naêm, goàm 9 ñôøi hoaøng ñeá noái nhau trò vì. Cuï theå nhö sau:

+ Lyù Thaùi Toå (töùc Lyù Coâng Uaån) : 1010 – 1028

+ Lyù Thaùi Toâng (töùc Lyù Phaät Maõ) : 1028 – 1054

+ Lyù Thaùnh Toâng (töùc Lyù Nhaät Toân) : 1054 – 1072

+ Lyù Nhaân Toâng (töùc Lyù Caøn Ñöùc) : 1072 – 1127

+ Lyù Thaàn Toâng (töùc Lyù Döông Hoaùn) : 1128 – 1138

+ Lyù Anh Toâng (töùc Lyù Thieân Toä) : 1138 – 1175

+ Lyù Cao Toâng (töùc Lyù Long Traùt) : 1175 – 1210

+ Lyù Hueä Toâng (töùc Lyù Haïo Saûm) : 1210 – 1224

+ Lyù Chieâu Hoaøng (töùc Lyù Phaät Kim –coâng chuùa uùt cuûa Lyù Hueä Toâng) : 1224 – 1225

***### b. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät döôùi thôøi Traàn (1226 – 1400)

- ### Nhaø Traàn ñöôïc thaønh laäp treân cô sôû lôïi duïng hoân nhaân ñeå laät ñoå nhaø Lyù voán ñaõ ñoå naùt töø haøng chuïc naêm tröôùc ñoù.

- ### Hoaøng ñeá khôûi ñaàu cuûa nhaø Traàn laø Traàn Thaùi Toâng (töùc Traàn Caûnh – choàng cuûa Lyù Chieâu Hoaøng)

- ### Nhaø Traàn coù maáy coáng hieán lôùn sau ñaây:

· ### Veà chính trò: Taùi thieát vaø cuûng coá guoàng maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc (moät hình thöùc voán dó ñaõ coù töø thôøi Lyù). Laäp cheá ñoä hai ngoâi: Thöôïng Hoaøng vaø Hoaøng Ñeá nhaèm traùnh caùc naïn tranh giaønh ngoâi baùu thöôøng coù giöõa caùc hoaøng töû.

· ### Veà quaân söï: Xaây döïng löïc löôïng vuõ trang theo phöông chaâm quaân só coát ôû tinh nhueä chöù khoâng phaûi coát ôû soá ñoâng. Ba laàn ñaïi phaù quaân Moâng Nguyeân xaâm löôïc (laàn thöù nhaát: 1257 – 1258, laàn thöù hai: 258 vaø laàn thöù ba: 1288)

· ### Veà vaên hoùa: Ñöa neàn giaùo duïc vaø thi cöû Nho hoïc tieán ñeán moät giai ñoaïn phaùt trieån môùi, raát maïnh meõ. Trong khi Phaät giaùo vaø Ñaïo giaùo vaãn coù cô hoäi ñeå tieáp tuïc khaúng ñònh vò trí cuûa mình. Taïo ñieàu kieän cho taát caû caùc lónh vöïc khaùc cuûa ñôøi soáng vaên hoùa ñi leân, goùp phaàn quan troïng vaøo vieäc ñeå laïi cho lòch söû daáu aán saâu saéc vaên hoùa Lyù – Traàn.

Vôùi 3 ñôøi noái nhau trò vì trong 175 naêm, nhaø Traàn goàm caùc vò hoaøng ñeá cuï theå sau ñaây:

+ Traàn Thaùi Toâng (töùc Traàn Caûnh) : 1226 – 1258

+ Traàn Thaùnh Toâng (töùc Traàn Hoaûng) : 1258 – 1278

+ Traàn Nhaân Toâng (töùc Traàn Khaâm) : 1278 – 1293

+ Traàn Anh Toâng (töùc Traàn Thuyeân) : 1293 – 1314

+ Traàn Minh Toâng (töùc Traàn Maïnh) : 1314 – 1329

+ Traàn Hieán Toâng (töùc Traàn Vöôïng) : 1329 – 1341

+ Traàn Duï Toâng (töùc Traàn Haïo) : 1341 – 1369

+ Döông Nhaät Leã (keû cöôùp ngoâi) : 1369 – 1370

+ Traàn Ngheä Toâng (töùc Traàn Phuû) : 1370 – 1372

+ Traàn Dueä Toâng (töùc Traàn Kính) : 1372 – 1377

+ Traàn Pheá Ñeá (töùc Traàn Hieän) : 1377 – 1388

+ Traàn Thuaän Toâng (töùc Traàn Ngung) : 1388 – 1398

+ Traàn Thieáu Ñeá (töùc Traàn An) : 1398 – 1400

[admin]

***### a. ***### Ñaát nöôùc nhöõng naêm ñaàu theá kyû thöù XV:

- ### Naêm 1400, Hoà Quyù Ly cöôùp ngoâi nhaø Traàn laäp ra trieàu Hoà. Thôøi Hoà coù maáy ñieåm ñaùng löu yù sau ñaây:

· ### Quoác hieäu môùi cuûa nöôùc ta laø Ñaïi Ngu

· ### Kinh ñoâ môùi laø Ñaïi Laïi (Vónh Loäc, Thanh Hoùa ngaøy nay)

· ### Nhaø Hoà truyeàn ñöôïc hai ñôøi:

+ Hoà Quyù Ly chæ ôû ngoâi moät naêm (1400)

+ Hoà Haùn Thöông (1400 – 1407)

· ### Cuoái naêm 1406, quaân Minh traøn sang xaâm löôïc nöôùc ta, cuoäc chieán do nhaø Hoà laõnh ñaïo bò thaát baïi.

- ### Töø naêm 1407, quaân Minh baét ñaàu thieát laäp neàn ñoâ hoä treân toaøn coõi nöôùc ta. Thôøi thuoäc Minh tuy khoâng daøi nhöng ñaây cuõng laø thôøi ñaày bi thöông cuûa caû daân toäc.

- ### Döôùi thôøi Minh, nhaân daân ta ñaõ khoâng ngöøng noåi daäy ñaáu tranh vôùi nhieàn daïng hình thöùc khaùc nhau. Döôùi ñaây laø nhöõng cuoäc ñaáu tranh tieâu bieåu:

· ### Khôûi nghóa laø Traàn Ngoãi – Traàn Quyù Khoaùng (1407 – 1413). Caû hai laõnh tuï cuûa cuoäc khôûi nghóa naøy ñeàu xöng Ñeá (Traàn Ngoãi laø Giaûn Ñònh Ñeá, Traàn Quyù Khoaùng laø Truøng Quang Ñeá). Söû goïi ñaây laø thôøi Haäu Traàn.

· ### Khôûi nghóa Phaïm Ngoïc (1419 – 1420)

· ### Khôûi nghóa Leâ Ngaõ (1419 – 1420)

· ### Phong traøo aùo ñoû (1407 – 1427)

· ### Tuy nhieân, lôùn nhaát vaø giaønh ñöôïc thaéng lôïi veû vang nhaát vaãn laø cuoäc khôûi nghóa Lam Sôn do Leâ Lôïi phaùt ñoäng vaø laõnh ñaïo (1418 – 1427)

***### b. ***### Nöôùc Ñaïi Vieät thôøi Leâ sô (1428 – 1527)

- ### Sau thaéng lôïi vó ñaïi cuûa cuoäc chieán tranh giaûi phoùng, Leâ Lôïi leân ngoâi hoaøng ñeá. Trieàu Leâ ñöôïc laäp keå töø ñoù. Treân danh nghóa trieàu Leâ coù lòch söû trò vì laâu nhaát, tuy nhieân, khoâng phaûi luùc naøo quyeàn löïc cuûa nhaø Leâ treân vuõ ñaøi chính trò cuûa nöôùc nhaø cuõng maïnh meõ nhö nhau. Caên cöù vaøo thöïc traïng naøy, söï chia trieàu Leâ laøm ba chaëng, trong ñoù chaëng ñaàu tieân goïi laø thôøi Leâ sô.

- ### Döôùi thôøi Leâ, lòch söû coù maáy ñieåm noäi baät sai ñaây:

· ### Thaêng Long ñöôïc taùi laäp laøm kinh ñoâ

· ### Quoác hieäu Ñaïi Vieät ñöôïc tieáp tuïc söû duïng

· ### Boä maùy nhaø nöôùc thôøi Leâ sô khoâng phaûi laø boä maùy nhaø nöôùc cuûa quyù toäc nhö thôøi Lyù vaø Traàn, ngöôïc laïi, ñaây laø boä maùy nhaø nöôùc cuûa baù quan vaên voõ ñöôïc tuyeån choïn trong traêm hoï, chuû yeáu thoâng qua con ñöôøng thi cöû.

· ### Veà maët tö töôûng, thôøi Leâ sô laø thôøi nho giaùo chieám vò trí ñoäc toân.

· ### Veà kinh teá, ñaây laø thôøi kyø maø Ñaïi Vieät thöïc söï laø moät cöôøng quoác trong khu vöïc.

•      ### Thôøi Leâ sô keùo daøi 100 naêm goàm 11 ñôøi hoaøng ñeá noái nhau trò vì. Cuï theå laø:
  

• Leâ Thaùi Toå (töùc Leâ Lôïi) : 1428 – 1433
• Leâ Thaùi Toâng (töùc Leâ Nguyeân Long) : 1433 – 1442
• Leâ Nhaân Toâng (töùc Leâ Bang Cô) : 1442 – 1459
• Leâ Nghi Daân (keû cöôùp ngoâi) : 1459 –1460
• Leâ Thaùnh Toâng (töùc Leâ Tö Thaønh) : 1460 –1497
• Leâ Hieán Toâng (töùc Leâ Tranh) : 1497 – 1504
• Leâ Tuùc Toâng (töùc Leâ Thuaàn) : 6 thaùng cuoái naêm 1504
• Leâ Uy Muïc (töùc Leâ Tuaán) : 1505 – 1509
• Leâ Töông Döïc (töùc Leâ Oaùnh) : 1510 – 1516
• Leâ Chieâu Thoáng (töùc Leâ Y) : 1516 – 1622
• Leâ Cung Hoaøng (töùc Leâ Xuaân) : 1522 – 1527

[admin]

***### 1. ***### ÑAÁT NÖÔÙC TRONG THÔØI KYØ ÑOÅ NAÙT CUÛA NEÀN THOÁNG NHAÁT QUOÁC GIA (15227 – 1801)

Ñeán ñaây, ñoäc laäp vaø töï chuû tuy veà cô baûn vaãn tieáp tuïc ñöôïc giöõ vöõng, nhöng ñaát nöôùc laïi laâm vaøo cuoäc noäi chieán trieàn mieân. Nhieàu heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau ñaõ ñoàng thôøi toàn taïi vaø khoâng ngöøng tìm caùch thuû tieâu laãn nhau. Muoán naém ñöôïc nhöõng noäi dung chuû yeáu cuûa lòch söû trong giai ñoaïn naøy, chuùng khoâng theå khoâng ñieåm laïi nhöõng cuïc dieän chính trò soâi ñoäng nhaát.

***### a. ***### Cuïc dieän Nam – Baéc trieàu hay coøn goïi laø chieán tranh Leâ – Maïc (1527 – 1592)

- ### Naêm 1527, Maïc Ñaêng Dung cöôùp ngoâi cuûa nhaø Leâ. Trieàu Maïc ñoùng ñoâ ôû Thaêng Long (töùc laø ôû phía Baéc) neân söû goïi laø Baéc Trieàu.

- ### Naêm 1533, trieàu Leâ ñöôïc taùi laäp ôû Thanh Hoùa (töùc ôû phía Nam) neân söû goïi laø Nam trieàu. Nam### trieàu tuy danh nghóa laø trieàu Leâ nhöng thöïc quyeàn laïi naèm trong tay Nguyeãn Kim, roài sau ñoù laø trong tay Trònh Kieåm vaø doøng doõi cuûa Trònh Kieåm.****

- ### Töø naêm 1533 ñeán naêm 1592, hai beân Nam – Baéc trieàu ñaõ ñaùnh nhau 38 traän lôùn. Keát quaû laø Nam trieàu ñeø beïp ñöôïc Baéc trieàu. Sau naêm 1952, tuy hoï Maïc vaãn coøn tieáp tuïc hoaït ñoäng choáng Nam### trieàu theâm moät thôøi gian nöõa nhöng veà cô baûn vai troø cuûa Baéc trieàu ñeán ñoù nhö ñaõ chaám döùt.****

***### b. ***### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaûi – Ñaøng Trong hay coøn goïi laø thôøi Tròng – Nguyeãn phaân tranh (1558 – 1786):

- ### Ngay khi cuïc dieän mieàn Nam### – Baéc trieàu chöa chaám döùt, thì moät cuïc dieän khaùc, soâi ñoäng vaø quyeát lieät hôn ñaõ hình thaønh vaø hình thaønh ngay trong loøng Nam Trieàu.

- ### Naêm 1558, töôùng cuûa Nam trieàu laø Nguyeãn Hoaøng ñaõ vaøo laøm traán thuû xöù Thanh Hoùa. Naêm 1570, oâng laïi ñöôïc kieâm quaûn xöù Quaûng Nam### . Cô ñoà cuûa hoïc Nguyeãn baét ñaàu hình thaønh keå töø ñoù.

- ### Nguyeãn Hoaøng ñaõ thöïc hieän chính saùch hai maët:

· ### Veà coâng khai thì Nguyeãn Hoaøng vaãn toû roõ laø ngöôøi trung thaønh vôùi nhaø Leâ, thöïc hieän ñaày ñuû caùc chöùc phaän cuûa moät vò quan ôû nôi bieân aûi.

· ### Veà bí maät thì Nguyeãn Hoaøng ra söùc tìm caùch gaày döïng cô ñoà rieâng.

- ### Ñeán ñôøi con Nguyeãn Hoaøng thì chính saùch hai maët naøy khoâng coøn nöõa. Hai beân hoï Trònh vaø hoï Nguyeãn ñaõ ñaùnh nhau baûy traän lôùn.

- ### Naêm 1672, do thaáy khoâng theå tieâu dieät ñöôïc nhau, hai beân ñaõ laáy soâng Gianh (Quaûng Bình ngaøy nay) laøm giôùi tuyeán ñeå chia caét laâu daøi.

· ### Töø soâng Gianh trôû ra Baéc goïi laø Ñaøng Ngoaøi, do hoï Trònh naém quyeàn cai trò.

· ### Töø soâng Gianh trôû vaøo Nam### goïi laø Ñaøng Trong, do hoï Nguyeãn naém quyeàn cai quaûn.

•      ### Cuïc dieän Ñaøng Ngoaøi – Ñaøng Trong chaám döùt naêm 1786 bôûi cuoäc taán coâng cuûa quaân Taây Sôn do Nguyeãn Hueä chæ huy.
  

***### c. ***### Taây Sôn (1771 – 1801)

- ### Naêm 1771, phong traøo Taây Sôn buøng noå. Phong traøo naøy coù ba giai ñoaïn mang ba tính chaát khaùc nhau:

· ### Töø naêm 1771 ñeán naêm 1784 laø giai ñoaïn Taây Sôn chieán ñaáu quyeát lieät maø muïc tieâu taán coâng vaøo toaøn boä cô ñoà cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong.

· ### Töø naêm 1784 ñeán naêm 1789 laø giai ñoaïn Taây Sôn ñoàng thôøi tieán haønh hai nhieäm vuï khaùc nhau:****

+ Ñaåy maïnh vaø môû roäng cuoäc taán coâng vaøo caùc taäp ñoaøn phong kieán thoáng trò ôû caû Ñaøng Trong laãn Ñaøng Ngoaøi.

+ Duõng caûm ñaûm nhaän söù meänh baûo veä ñoäc laäp daân toäc: tieây dieät quaân Xieâm ôû Ñaøng Trong (1785) vaø quaân Maõn Thanh ôû Ñaøng Ngoaøi (1789).

· ### Töø naêm 1789 ñeán naêm 1801 laø giai ñoaïn Taây Sôn toàn taïi vôùi tö caùch cuûa nhöõng heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau.
***### d. ***### Töø naêm 1527 ñeán naêm 1801, ñaát nöôùc coù maáy heä thoáng chính qyeàn sau ñaây:

***Chính quyeàn cuûa nhaø Maïc: ***treân danh nghóa chính thoáng, nhaø Maïc truyeàn noái ñöôïc 10 ñôøi, trong ñoù coù 5 ñôøi ñaàu thuoäc thôøi töông ñoái thònh trò, coøn 5 ñôøi cuoái thôøi suy taøn

• Maïc Thaùi Toå (töùc Maïc Ñaêng Dung) : 1527 – 1529
• Maïc Thaùi Toâng (töùc Maïc Ñaêng Doanh) : 1530 – 1540
• Maïc Hieán Toâng (töùc Maïc Phuùc Haûi) : 1540 – 1546
• Maïc Tuyeân Toâng (töùc Maïc Phuùc Nguyeân) : 1546 – 1561
• Maïc Maäu Hôïp : 1562 – 1592
• Maïc Toaøn : 1592 – 1593
• Maïc Kính Chæ : 1592 – 1593
  (luùc naøy nhaø Maïc coù hai vua)
• Maïc Kính Cung : 1593 – 1625
• Maïc Kính Khoan : 1623 – 1638 (töï laäp laøm vua khi Maïc Kính Cung coøm soáng, moät laàn nöõa hoï Maïc laïi coù hai vua)
• Maïc Kính Vuõ : 1638 – 1677
  ### Chính quyeàn nhaø Leâ:### tuy chæ laø hö vò nhöng treân danh nghóa nhaø Leâ vaãn coøn tieáp tuïc truyeàn noái ñöôïc 16 ñôøi nöõa. Cuï theå nhö sau:
• Leâ Trang Toâng (töùc Leâ Ninh) : 1533 – 1548
• Leâ Trung Toâng (töùc Leâ Huyeàn) : 1548 – 1556
• Leâ Anh Toâng (töùc Leâ Duy Bang) : 1556 – 1573
• Leâ Theå Toâng (töùc Leâ Duy Ñaøm) : 1573 – 1599
• Leâ Kính Toâng (töùc Leâ Duy Taân) : 1599 – 1619
• Leà Thaàn Toâng (töùc Leâ Duy Kyø) ôû ngoâi 2 laàn (Laàn 1: 1619 – 1643 vaø Laàn 2: 1649 – 1662)
• Leâ Chaân Toâng (töùc Leâ Duy Höïu) : 1643 – 1649
• Leâ Huyeàn Toâng (töùc Leâ Duy Vuõ) : 1662 – 1671
• Leâ Gia Toâng (töùc Leâ Duy Coái) : 1671 – 1675
• Leâ Hi Toâng (töùc Leâ Duy Hieäp) : 1675 – 1705
• Leâ Duï Toâng (töùc Leâ Duy Ñöôøng) : 1705 – 1729
• Leâ Ñeá Duy Phöôøng (töùc Leâ Duy Phöôøng) : 1729 – 1732
• Leâ Thuaàn Toâng (töùc Leâ Duy Töôøng) : 1732 – 1735
• Leâ YÙ Toâng (töùc Leâ Duy Thaän) : 1735 – 1740
• Leâ Hieån Toâng (töùc Leâ Duy Dieâu) : 1740 – 1786
• Leâ Chieâu Thoáng (töùc Leâ Duy Kyø) : 1786 – 1788

Chính quyeàn cuûa hoï Trònh ôû Ñaøng Ngoaøi: Ñaây chính laø quyeàn song toàn vôùi chính quyeàn cuûa nhaø Leâ vaø laø chính quyeàn coù vò trí quan troïng nhaát. Xeùt veà danh chính ngoân thuaän thì coù moät soá ngöôøi nhö Trònh Baùch vaø Trònh Bính chöa töøng ôû ngoâi moät caùch chính thöùc nhöng xeùt veà thöïc quyeàn thì hoï ñaõ laøm chuùa. Vì leõ ñoù, nhieàu taùc phaåm söû hoïc vaãn xeáp Trònh Baùch vaø Trònh Bính vaøo danh saùch caùc chuùa Trònh. Theo ñoù thì danh saùch cuûa caùc chuùa Trònh cuï theå nhö sau:

• Trònh Kieåm : 1545 – 1569
• Trònh Coái : 1569 – 1570
• Trònh Tuøng : 1570 – 1623
• Trònh Traùng : 1623 – 1657
• Trònh Taïc : 1657 – 1682
• Trònh Caên : 1682 – 1709
• Trònh Baùch : 1684 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi cha laø Trònh Caên coøn soáng
• Trònh Bính : 1588 – ñöôïc pheùp naém quyeàn phuû chuùa ngay khi oâng noäi laø Trònh Caên coøn soáng (Trònh Bính laø chaùu ñích toân cuûa Trònh Caên, cha laø Trònh Vónh bò beänh maát sôùm)
• Trònh Cöông : 1709 – 1729
• Trònh Giang : 1729 – 1740
• Trònh Doanh : 1740 – 1767
• Trònh Saâm : 1767 – 1782
• Trònh Caùn : 1782 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc moät thaùng
• Trònh Khaûi : 1782 – 1786
• Trònh Boàng : 1786 – ôû ngoâi chuùa ñöôïc hai thaùng
  ### Chính quyeàn cuûa hoï Nguyeãn ôû Ñaøng Trong:
• Nguyeãn Hoaøng : 1558 – 1613
• Nguyeãn Phuùc Nguyeân : 1613 – 1635
• Nguyeãn Phuùc Lan : 1635 – 1648
• Nguyeãn Phuùc Taàn : 1648 – 1687
• Nguyeãn Phuùc Traên : 1687 – 1691
• Nguyeãn Phuùc Chu : 1691 – 1725
• Nguyeãn Phuùc Chuù : 1725 – 1738
• Nguyeãn Phuùc Khoaùt : 1738 – 1765
• Nguyeãn Phuùc Thuaàn : 1765 – 1777
• Nguyeãn Phuùc Duyeân : 1777 – luùc naøy hoï Nguyeãn coù hai chuùa

Chính quyeàn Taây Sôn: Trong thöïc teá, Taây Sôn coù ñeán ba heä thoáng chính quyeàn khaùc nhau. Theo ñoù thì:

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Nhaïc:

+ Nguyeãn Nhaïc töùc (Thaùi Ñöùc Hoaøng Ñeá hay Trung Öông Hoaøng Ñeá, ñoùng ñoâ ôû Quy Nhôn): 1778 – 1793

+ Nguyeãn Baûo (con Nguyeãn Nhaïc): 1793 – chæ ôû ngoâi ñöôïc moät thôøi gian raát ngaén

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Hueä:

+ Nguyeãn Hueä (töùc Quang Trung Hoaøng Ñeá, ñònh ñoâ ôû Phuù Xuaán töùc Hueá ngaøy nay. Sau Quang Trung döï kieán dôøi ñoâ ra Ngheä An – Phöôïng Hoaøng Trung Ñoâ – nhöng chöa kòp hoaøn taát thì Quang Trung qua ñôøi): 1788 – 1792

+ Nguyeãn Traùc (töùc Quang Toaûn Hoaøng Ñeá): 1792 – 1801

· ### Chính quyeàn cuûa Nguyeãn Löõ (töùc Ñoâng Ñònh Vöông)

+ Ñaây laø chính quyeàn yeáu nhaát trong soá caùc heä thoáng chính quyeàn cuûa Taây Sôn. Nguyeãn Löõ cai quaûn ñaát Gia Ñònh nhöng laïi ít khi ôû Gia Ñònh. OÂng maát naêm 1787 taïi Quy Nhôn. Nguyeãn Löõ ôû ngoâi Ñoâng Ñònh Vöông chæ moät naêm: 1786 – 1787