Cát Tiên là vùng thánh địa/di chỉ khảo cổ học khổng lồ duy nhất trên đất nước VN do chính người VN phát hiện (năm 1984), rồi chính các nhà khảo cổ trong nước tiến hành khai quật suốt hơn 20 năm qua. Qua tám cuộc khai quật với hàng loạt công trình kiến trúc được xuất lộ suốt chiều dài 15km ở thượng lưu sông Đồng Nai, hàng chục vạn hiện vật được tìm thấy và từng có một lần hội thảo (năm 2001) nghiêm túc về nó ngay tại Cát Tiên, nhưng thánh địa bị bỏ quên giữa rừng già này vẫn còn đầy ắp những bí ẩn thách thức các nhà khoa học.
Cát Tiên nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Lâm Đồng. Phía Đông giáp với Đa Tẻh và Bảo Lâm. Cát Tiên nằm ở vùng thượng nguồn của sông Đồng Nai. Sông Đa Dâng (còn gọi Đạ Đờng) làm ranh giới tự nhiên ở phía Bắc, phía Tây và phía Nam của huyện.
*Diện tích tự nhiên: 42.657,27 ha.
a/ Phía Đông giáp với huyện ĐaTẻh và huyện Bảo Lâm.
b/ Phía Tây giáp huyện Bù Đăng - tỉnh Bình Phước.
c/ Phía Nam giáp huyện Tân Phú - tỉnh Đồng Nai.
d/ Phía Bắc giáp với huyện Bù Đăng - tỉnh Bình Phước; huyện ĐăkLấp - tỉnh ĐăkNông.
Địa hình cơ bản của Cát Tiên là địa hình núi thấp chuyển tiếp từ vùng cao Nam Tây Nguyên xuống vùng đồng bằng. Độ cao trung bình 400m. Ở đây có cả gò đồi lẫn vùng đất trũng ngập nước. Đất đai ở đây chủ yếu là đất phù sa và đất glay chất lượng tốt. Do địa hình như vậy, ở Cát Tiên có hệ sinh thái rừng đất thấp ẩm ướt nhiệt đới phát triển. Vào mùa mưa, Cát Tiên thường xuyên bị lũ lụt.
Du lịch: Vườn quốc gia Cát Tiên, có khu bảo tồn tê giác một sừng., thánh địa khảo cổ*
Được phát hiện năm 1985 và qua 4 đợt khai quật, đến nay khu di chỉ khảo cổ học Cát Tiên được giới khoa học (lịch sử, khảo cổ học…) khẳng định đây là một khu thánh địa, quần thể di sản văn hóa lớn của Việt Nam và có thể còn là của thế giới. Những bí ẩn đầy huyền thoại bên dưới lòng đất về một vương quốc hùng mạnh ở xứ sở Nam Tây Nguyên này đang dần được giải mã.
Bên bờ tả ngạn sông Đồng Nai thuộc địa phận huyện Cát Tiên (Lâm Đồng) là những ngọn đồi xanh. Từ lâu ở vùng đất này, người dân đã nhặt được các di vật là những tượng đá, những bộ sinh thực khí Linga - Yoni, những mảnh gốm vỡ… nhưng không ai biết gì về chúng. Mãi cho đến khi những nhà khảo cổ học đến đây và gọi vùng đất này là “thánh địa Cát Tiên” thì mọi người mới sững sờ.
Theo Giáo sư Trần Quốc Vượng thì khu di chỉ Cát Tiên kéo dài trên 10 km nằm dọc theo hệ thống sông Đạ Đờng - Đồng Nai với rất nhiều gò đồi. Các nhà khảo cổ học đã khoanh vị trí và phát hiện ra những bờ tường gạch xây từ bờ sông dẫn đến những gò đất cao. Bước đầu xác định 1 gò tại thị trấn Đồng Nai, 1 gò lớn tại xã Đức Phổ và 7 cụm gò đồi tại xã Quảng Ngãi. Các nhà khảo cổ học đã tiến hành 4 đợt khai quật tại 4/7 cụm gò ở xã Quảng Ngãi. Kết quả thật bất ngờ, theo Gs Hoàng Xuân Chinh (nguyên Phó Viện trưởng Viện khảo cổ học Việt Nam), người trực tiếp tham gia các cuộc khai quật tại Cát Tiên thì đây là khu đền tháp và mộ tháp. Một số cụm di chỉ đã bị đào trộm trước khi chính thức được khai quật. Tuy nhiên các nhà khảo cổ cũng đã mang lại cho những ai quan tâm không ít điều bất ngờ. Cấu trúc những cụm đến tháp theo kiểu giật cấp với bờ tường dày 2 - 2,5 m; trong lòng các đền tháp này khá rộng và luôn có bệ thờ bộ Linga-yoni ở giữa, ngay dưới chân bệ thờ là lỗ thông hơi xuống tận dưới sâu qua nhiều lớp gạch, cát… và dưới cùng là nhiều đồ vật như những lá vàng, các loại tượng đá nhỏ… Cấu trúc bên ngoài đền tháp ở những gò 2a và 2b có bờ tường điêu khắc cánh sen rất đẹp, có 2 cột đá lớn, mí cửa được điêu khắc hoa sen, đám mây cách điệu cùng nhiều hình ảnh sống động. Đặc biệt tất cả mọi đền tháp đều hướng về phía đông, trước đền là những sân gạch lớn (theo các nhà khoa học thì đây là nơi hành lễ) có lối ra (được xây, lát gạch) đến tận bờ sông và nối các cụm gò di tích với nhau… Những mộ tháp được xây kín, bên trên có bộ Linga-yoni và ở trong có một số hiện vật và hộp K’lon để đựng tro xương hỏa táng của người theo đạo Bàlamôn. Bước đầu trong các đền và mộ tháp, các nhà khảo cổ đã thu thập được 276 lá vàng (có chạm khắc, dập hình người, động vật, hoa sen…), phù điêu dập nổi hình thần Shiva, nhiều đĩa đồng, chân đèn và mặt tượng, hàng nghìn mảnh gốm, nhiều bộ ngẫu tượng Linga-yoni bằng đá (trong đó có 1 bộ được xem là lớn nhất ở khu vực Đông Nam á), 3 tượng thần Ganesa…
Những gì khai quật được mới là một phần rất nhỏ trong quần thể di tích này. Giá trị văn hóa và những bí ẩn đầy sức hấp dẫn của vùng đất thiêng này - theo Gs Trần Quốc Vượng không kém gì khu thánh địa Mỹ Sơn.
Bằng cách nào để đọc được những thông điệp của người xưa để lại, để bảo tồn và phát huy tốt những giá trị to lớn khu di sản này? - đó là điều rất nhiều người quan tâm.
Tại cuộc hội thảo về khu di tích kảo cổ học Cát Tiên tổ chức đấu tháng 3/2001, các nhà khoa học đều khẳng định Nhà nước cần đầu tư cho công tác khai quật, bởi lẽ ở dưới lòng đất đang còn rất nhiều điều bí ẩn cần được giải mã để có cái nhìn đầy đủ và sâu hơn cho một kết luận thật chính xác về khu thánh địa này. Và phải xác định chủ nhân đích thực của vùng đất thiêng này. Ai cũng biết tôn giáo ở đây là Bàlamôn giáo thế nhưng vẫn chưa có một lời đáp thuyết phục đủ chứng cứ khoa học về chủ nhân.
Cùng với việc đi tìm lại lịch sử là công tác bảo tồn. Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính-giám đốc Trung tâm thiết kế tu bổ di tích trung ương thì công tác trùng tu, bảo tồn cần được tiến hành ngay sau khi khai quật khảo cổ học. Tuy nhiên làm sao để phục chế, trùng tu lại toàn bộ khu di tích mà vẫn đảm bảo tính nguyên bản của nó là một vấn đề cực kỳ khó khăn. Điều này buộc các nhà khoa học phải phác họa lại đúng với cấu trúc gốc, nghiên cứu kỹ đặc tính và thông số của từng loại vật liệu, chất kết dính, hiện vật… của của từng cụm di tích. Một dự án quy hoạch và trùng tu tổng thể cho toàn bộ khu di tích này cần phải được xây dựng sớm để làm cơ sở cho việc khai quật và trùng tu, bảo tồn./.
**Thánh địa Cát Tiên nằm ở tả ngạn sông Đồng Nai, trải dọc 15km về phía thượng lưu ở địa phận huyện Cát Tiên (Lâm Đồng). Được phát hiện năm 1985, di tích đã trải qua tám lần khai quật ở nhiều vị trí thung lũng, núi đồi trong vùng. Theo đó, hàng loạt đền tháp, đài thờ, mộ tháp, phế tích kiến trúc đồ sộ cùng hàng vạn hiện vật... mang dấu ấn văn minh Phù Nam (một quốc gia đã biến mất trong quá khứ) + Bà la môn giáo + Hindu giáo + văn hóa Champa + văn minh Ba Tư hòa trộn đến kỳ lạ... đã được phát lộ và tìm thấy từ lòng đất.
Các nhà khảo cổ học ở Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ (nơi bắt tay khai quật đầu tiên) và Viện Khảo cổ học VN hiện vẫn chưa giải mã được chủ nhân của quần thể di tích trên, nhưng đều khẳng định đây là một thánh địa tôn giáo của người xưa, xuất hiện vào quãng thế kỷ IV-X sau Công nguyên. Nhà khảo cổ học Nhật Bản Aoyagi (cũng là chủ tịch Hội Khảo cổ học Đông Nam Á) cho rằng quần thể di tích Cát Tiên đã gây chú ý cho giới khảo cổ học, mang tầm vóc một di sản thế giới, có thể so sánh với các di tích nổi tiếng ở Indonesia, Campuchia hay bất cứ nước nào ở Đông Nam Á.**
Một trong nhiều đền tháp ở thánh địa Cát Tiên - Ảnh: N.H.T.
Vào thời điểm thánh địa Cát Tiên được phát hiện, cư dân hiện hữu lâu đời độc nhất quanh di tích này là người Mạ sống từ xa xưa ở đây. Trong cộng đồng này nay vẫn còn lưu truyền về một "vương quốc Mạ" trong quá khứ nhưng không biết nó ở đâu, thời điểm nào của lịch sử. Cố giáo sư Trần Quốc Vượng khi nghiên cứu những gì xuất lộ qua các đợt khai quật Cát Tiên cộng với quy chiếu những hiểu biết dân gian đã cho rằng thánh địa này là của người Mạ bản địa cổ xưa.
Giáo sư Lương Ninh (Trường ÐH KHXH&NV, ÐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng thánh địa Cát Tiên không phải và cũng không thể do ai khác xây hộ, dù là Phù Nam, Chân Lạp (quốc gia đã tiêu diệt Phù Nam khoảng thế kỷ 8-11), hay Champa (nhà nước hiện hữu cùng thời). "Chính họ, cư dân bản địa, tự làm cho mình!" - nhận định thế nhưng giáo sư Ninh cho rằng không nhất thiết cư dân bản địa thời thánh địa Cát Tiên xuất hiện là người Mạ ngày nay.
Gạch cổ xây tháp ở Cát tiên
Một luồng đoán định khác cho rằng có thể Cát Tiên là của cư dân Champa. Xét về đặc điểm xây dựng, PGS.TS Nguyễn Quốc Hùng cùng kiến trúc sư Nguyễn Minh Khang (Cục Di sản văn hóa) nói các đền, đài... tại Cát Tiên cho thấy "rất gần với Champa". Tuy nhiên, hai nhà nghiên cứu này khẳng định: "Có thể chủ nhân của Cát Tiên là một tộc người khác Champa, Phù Nam, Chân Lạp lẫn Khơme... nhưng cùng chịu ảnh hưởng văn hóa Ấn Ðộ là điều quá rõ!".
Các ý kiến tại hội thảo cho thấy quá nhiều nền văn hóa đã hòa nhuộm vào đền đài bên ngoài và trong lòng di tích Cát Tiên, đó là yếu tố Champa, Óc Eo, là văn minh Ba Tư (Tây Á), Kusana (Trung Á), là Bà La Môn giáo, Hindu giáo, rồi cả Phật giáo... Sự không "rặt" một dòng văn hóa hay tôn giáo nào ở một thánh địa cổ đã là đặc trưng riêng của di tích Cát Tiên, nhưng ai là chủ nhân của nó thì vẫn còn là thách thức cho giới khoa học trong và ngoài nước.
Thời điểm xuất hiện và tồn tại của thánh địa này cũng là câu chuyện ly kỳ, không chỉ là những con số suy đoán khác nhau rải từ thế kỷ 3-11. Bởi trong vùng thánh địa này gần đây còn phát hiện những di chỉ cư trú khác rơi vào thời đại đồ đá cũ sang thời đá mới, rồi tới thời kim khí…
*
tin tức tìn hiểu và sưu tầm thêm từ tuổi trẻ online, http://quangdhdt2b.sky.vn 19/5/09*