Bộ mặt kiến trúc Việt Nam đang mang nét lộn xộn của loại hình "cư trú chạy theo lượng", dẫn đến tình trạng "ô nhiễm". Đó là một thuật ngữ nhấn mạnh hình thức kiến trúc xấu, xét trên bốn phương diện: công năng, kinh tế, vật liệu và thẩm mỹ.
Đẹp chi tiết, xấu tổng thể
“Những nét kiến trúc độc đáo của Sài Gòn dần mất đi, thay vào đó là chỗ nào cũng cao ốc, cầu vượt, khu đô thị mới không còn bản sắc... Nếu bỏ phiếu thì tỷ lệ sẽ là bốn phần tốt, sáu phần xấu”, TS - KTS. Lê Quang Ninh nhận xét như vậy khi trao đổi về vấn đề nhận diện đô thị Việt Nam tại tọa đàm “Quy hoạch TP.HCM hướng đến phát triển bền vững” tổ chức tại Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM vừa qua.
Theo TS - KTS. Lê Quang Ninh, về mặt được, thành phố đã vươn lên tới mức “tầm tầm” với thế giới. Chẳng hạn, sự phát triển về phía Nam Sài Gòn là không thể phủ nhận. Tuy nhiên, trong định hướng phát triển đô thị đang có sự tồn tại giữa cái cũ và cái mới, mà theo đó, những giá trị nhân văn đang giảm đi nhiều.
Đại lộ Nguyễn Văn Linh, đại lộ Đông Tây đang có chiều hướng lệch về hướng làm trục giao thông đơn thuần, chứ không phải tuyến đường đô thị. Khi làm đại lộ Đông Tây, đã phải hy sinh một dãy phố cổ rất có giá trị và nhất là cảnh quan trên bến dưới thuyền hết sức đặc sắc. Thay vào đó là những cây cầu dành cho người đi bộ bắc ngang không có kiến trúc đặc sắc.
Quy hoạch chung đô thị đã vậy, nhìn vào bộ mặt của phố phường qua các công trình kiến trúc hiện nay, mà đặc trưng nhất vẫn là nhà ở, cũng chẳng khá hơn. Với cái nhìn tổng quát, KTS. Vũ Đại Hải thẳng thắn nhận xét: “Đẹp chi tiết nhưng xấu tổng thể!”.
Nguyên nhân của nhận xét này là vì những xu hướng kiến trúc chủ yếu tại TP.HCM còn quá mơ hồ về định hướng phong cách, nhại lại kiến trúc châu Âu cổ điển hay hiện đại một cách thô thiển. Chỉ riêng khu dân cư do Phú Mỹ Hưng xây dựng đã thấy có những công trình kiến trúc vẽ lại của phương Tây từ thế kỷ XVII, XVIII, hoặc thậm chí cả kiến trúc Hồi giáo.
Phổ biến trong thành phố là những công trình kiến trúc mặt phẳng, hay kiến trúc hộp vô cảm, dựa vào kỹ thuật hiện đại để tạo ra môi trường sống, không có gì là kiến trúc của vùng nhiệt đới, cũng không có nét riêng của kiến trúc Việt Nam.
Không ở đâu trên thế giới nhà dân tự xây có quá nhiều kiểu mẫu như ở Việt Nam: từ những mặt nhà lổn nhổn cao thấp không đều, hay mỗi mặt tiền sơn một màu lòe loẹt cho đến kiểu dáng vay mượn. Có rất nhiều ông chủ lắm tiền, sính ngoại, làm theo ý mình, không cần biết đến nghệ thuật, văn hóa bản địa.
Ví dụ dễ thấy nhất là khu giải trí Đại Nam với sự góp nhặt kiến trúc Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan lẫn châu Âu. Khái niệm quy hoạch kiểu chia lô cũng đang làm giảm giá trị sử dụng đất đô thị.
Tìm lại chính mình
Theo PGS-TS.Nguyễn Trọng Hòa, Chủ tịch Hội đồng Kiến trúc - Quy hoạch TP.HCM, Sài Gòn là một đô thị nhiều màu sắc, sống động, trẻ trung. Tuy nhiên, trong khi dáng dấp đô thị cũ dần mất đi, thì phần đô thị mới cấy xen vào chưa có cùng ngôn ngữ.
Nhìn chung, kiến trúc thành phố có phần hỗn loạn, thiếu sự sắp xếp bài bản, nên chưa tạo được hình bóng của một đô thị văn minh. Nếu đặt các công trình mới liền nhau sẽ như những nốt nhạc khó tạo thành hợp âm, chứ đừng nói đến giai điệu. Gần như chưa thể nhận dạng được kiến trúc Việt Nam đương đại.
Một trong những điều mà nhiều KTS trăn trở là tại sao vài thập kỷ qua, TP.HCM không có công trình nào xuất sắc trong khi Việt Nam là quốc gia có số lượng KTS được đào tạo thuộc loại nhiều trên thế giới.
Theo KTS Nguyễn Văn Tất, KTS Việt Nam phần lớn chưa có cá tính sáng tạo. Môi trường hành nghề còn chưa hoàn thiện, chỉ đang dừng lại ở mức thị trường tư vấn đào tạo mà ở đó, việc định đoạt giá trị chưa được xác định bởi năng lực và sự tin cậy.
Hiện nay, TP.HCM đã có quy định bước đầu về quản lý kiến trúc. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, nếu quản lý kiểu đồng bộ một cách cứng nhắc thì lại tạo bộ mặt phố phường rập khuôn một cách nhàm chán, không sinh động.
Một ví dụ có thể thấy rõ là từ sau Nghị định 181 không cho bán đất lẻ phân lô, nhiều nhà đầu tư phải xây nhà đồng loạt để bán. “Giảm sự đơn điệu, nhàm chán trong kiến trúc là một bài toán mà không phải doanh nghiệp nào cũng giải được”, KTS. Nguyễn Trường Lưu nhấn mạnh.
CHẾ QUANG THỌ
http://doanhnhansaigon.vn/online/van-hoa-nghe-thuat/su-kien/2010/12/1049750/cang-ban-cang-nan/