**Ngày 15/7/2009, một tượng đồng của Alexandre Yersin được dựng trong khu vườn bảo tàng Y học Hong Kong. Năm 2008, tượng bác sĩ Yersin, quà tặng của nguyên thủ tướng Võ Văn Kiệt được khánh thành, đặt ở vị trí trang trọng trong công viên Yersin Đà Lạt, nhân kỷ niệm 115 năm Đà Lạt.
**Trên đường Trần Phú (Nha Trang) có viện Pasteur, trong khuôn viên có bảo tàng Yersin, vốn là thư viện phòng làm việc của ông. Rất bình dị. Những trang giấy bạc màu, nét chữ đẹp, rõ ràng của Yersin gợi trong tôi dào dạt ký ức thời sinh viên y khoa.
Yersin là học trò của Louis Pasteur, người khai sáng kỷ nguyên vi trùng học, là phụ tá cho Émile Roux trong nghiên cứu bệnh bạch hầu. Mộng phiêu lưu mạo hiểm cùng với nỗi ngán ngẩm chỉ miệt mài nghiên cứu đã thôi thúc thầy thuốc trẻ hướng về chân trời xa, đến tận vùng Viễn đông. Cặp bến Nha Trang, ông gắn bó với mảnh đất và con người nơi đây.
Tủ sách của ông không chỉ có sách y học mà còn nhiều sách đủ loại, đã lâu mà bìa còn tốt. Chắc ông nâng niu lắm. Tôi ngẩn ngơ, kính cẩn và bái phục. Gần cửa lại có một kính thiên văn cũ. Hoá ra ông học hỏi và nghiên cứu đủ thứ.
Tôi dừng lại đọc vài trang thư thăm mẹ, thật thắm thiết. Trời ơi! Cả ngàn bức thư gởi cho mẹ ở Thuỵ Sĩ, nơi chôn nhau cắt rốn của ông. Thật xúc động. Yersin mất cha từ nhỏ. Mẹ đã bươn chải nuôi con.
Dấu chân khắp nơi
Đứng trên đỉnh Lang Biang ngóng mong tứ phía, tưởng như thấy dấu chân Yersin khắp nơi. Nhiều tháng gian nan lặn lội từ Sài Gòn đi Phan Thiết, băng rừng núi Tánh Linh, Phan Rí, Phan Rang mới tìm ra Đà Lạt. Thành phố Đà Lạt trong mơ, có trường đại học dân lập Yersin, có bệnh viện Hoàn Mỹ trên đồi thông, nơi nghỉ dưỡng chắc là vừa ý bác sĩ Yersin. Con đường Lê Hồng Phong có lúc đầy hoa mimosa nở rộ vàng tươi. Lại có mai anh đào quanh bờ hồ Xuân Hương, còn vài gốc lão đào.
Ngày 15/7/2009, một tượng bán thân của Alexandre Émile Jean Yersin được dựng lên ở bảo tàng Y học Hong Kong, với nghi lễ long trọng tri ân A. Yersin, nhà khoa học – thầy thuốc đã tìm được vi khuẩn gây ra bệnh dịch hạch, từ đó mở đường cho việc trị khỏi bệnh vào năm 1896, tránh tử vong cho hàng triệu người. Nơi dựng tượng là địa điểm dịch hạch bùng phát năm 1894. Nay vi trùng gây bệnh dịch hạch mang tên ông: Yersinia pestis.
Ân nhân của nhân loại
Ngôi nhà lá của A. Yersin tại Nha Trang (1894)
Năm 1902, Yersin ra Hà Nội thành lập trường Y dược Đông dương. Ông hết sức tích cực và thành hiệu trưởng đầu tiên. Một thành viên của trường năm 1906 sau trở thành đại học Y Hà Nội. Tôi lớn lên từ đại học Y khoa Sài Gòn, học với các GS Phạm Biểu Tâm, Nguyễn Hữu, Ngô Gia Hy... Các thầy tôi đều xuất thân từ trường Y Hà Nội. Từ điển Pháp Petit Larousse có logo với hình một thiếu nữ lưng mang gùi, tay vung lên gieo hạt giống với hàng chữ “je sème à tout vent” (tôi gieo hạt trước gió). Rõ rồi, Yersin bậc thầy của các thầy đã thực hiện theo phương châm này.
Dễ gì được đào tạo danh môn chính phái như Yersin. Học y tại đại học Marburg và Paris, học trò của Louis Pasteur, nghiên cứu vi khuẩn học với Émile Roux và Robert Koch. Yersin tiếp tục khơi dòng chảy Pasteur.
Tại Nha Trang, Yersin xây phòng thí nghiệm, điều chế huyết thanh cho bệnh bạch cầu, nghiên cứu bệnh gia súc uốn ván, tả, đậu mùa. Thành lập viện Pasteur Nha Trang, ông làm đủ thứ chuyện. Năm 1904. Yersin được cử làm đại diện viện Pasteur Paris tại Đông dương và giám đốc hai viện Pasteur Sài Gòn và Nha Trang. Ông là một thiên tài, phát huy được tầm hoạt động và định hướng cho các viện Pasteur.
Mới đây, ngày 27/5/2009, viện Pasteur Paris và CDC (các trung tâm kiểm soát và phòng bệnh Hoa Kỳ) đã ký bản ghi nhớ. Hai tổ chức y học công cộng hàng đầu thế giới đã đề ra các hướng hợp tác cho vấn đề an toàn sức khoẻ toàn cầu. Nên nhớ năm 1934, khi Roux và Calmette đều qua đời, Yersin được bầu là giám đốc danh dự của viện Pasteur Paris. Từ đó, mỗi năm ông về Pháp họp một lần cho đến khi ông mất năm 1943.
Nói sao cho hết các công việc Yersin đã làm: khơi dòng y học khoa học, đặt nền tảng y học công cộng, xây dựng môi trường thân thiện. Mọi dòng đều chảy.
A. Yersin sinh ở vùng quê miền núi, sau nhận quốc tịch Pháp để dễ dàng học tập và nghiên cứu. Hấp thụ hết tinh hoa y học khoa học của nước Pháp thời vàng son rồi đem cống hiến toàn tâm toàn ý cho đất nước ta. Nói tiếng Việt, nguyện gởi xương cốt tại nơi sống gần trọn đời người 80 tuổi. Thầy thuốc ân nhân của nhân loại, thầy giáo của muôn đời, Yersin là người con yêu dấu của đất Việt.
**GS.BS Nguyễn Chấn Hùng **(Theo SGTT)