Tuyến đường sắt Tháp Chàm (Ninh Thuận) lên Đà Lạt từng được người Pháp xây dựng và hoàn thành trong 25 năm. Dài 84 km, năm 1932 , tuyến đường này chính thức đi vào khai thác đem lại sức sống mới cho vùng đất du lịch Đà Lạt. Tuy nhiên, trong và sau chiến tranh, du khách không còn được đi tàu hoả từ Ninh Thuận lên cao nguyên thơ mộng này nữa.
Dấu tích lịch sử
Tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt gắn liền với quá trình hình thành của đường sắt Việt Nam và thành phố Đà Lạt. Sau 25 năm xây dựng, năm 1932, tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt đã hoàn thành, từng bước đi vào khai thác với khổ đường 1m, cao 1.550 mét so với mặt nước biển.
Hành trình tuyến đường sắt dài 84 km, điểm đầu tại km 1408 trên tuyến đường sắt Hà Nội - Sài Gòn (tại nhà ga Tháp Chàm - Ninh Thuận ngày nay), đi qua thung lũng Sông Pha, qua đèo Ngoạn Mục, đến Dran, qua Trạm Hành, Cầu Đất tới Trại Mát để lên cao nguyên Lâm Viên nay là thành phố Đà Lạt. Đây là một trục giao thông chiến lược nối thành phố Đà Lạt với các vùng khác trong cả nước thông qua tuyến đường sắt Hà Nội - Sài Gòn.
Cùng với thời điểm khánh thành tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt, đầu năm 1932, một nhà ga tạm thời đã được xây dựng gần vị trí nhà ga hiện nay, với hình dáng như những nhà ga nhỏ ở miền quê nước Pháp.
Sau 4 năm thi công (1932 - 1936) nhà ga Đà Lạt mới được xây xong, thay thế cho nhà ga tạm ở đường Nguyễn Trãi, thành phố Đà Lạt. Cùng với nhà ga Hà Nội, nhà ga Đà Lạt là công trình có kiến trúc ấn tượng nhất của Việt Nam. Chính vì vậy, ngày 28/12/2001, công trình đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa Quốc gia.
Tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt chỉ hoạt động chưa đầy 30 năm. Trước năm 1939, nhiều du khách đã sử dụng đường sắt đến với Đà Lạt, nhưng mức độ khai thác còn ít, mật độ tàu thấp do đường có độ dốc cao 12%. Ban đầu là khách du lịch hạng sang, dần dần được mở rộng ra cho nhiều đối tượng.
Mỗi ngày có 2 chuyến tàu đi đến ga Đà Lạt, thời gian chạy tàu trung bình Đà Lạt - Tháp Chàm 4 giờ 20 phút. Trên tuyến chủ yếu sử dụng đầu máy hơi nước. Từ năm 1940 - 1960, thế chiến thứ 2 bùng nổ đưa Đông Dương vào thế mất ổn định, khách du lịch bị giảm dần. Từ năm 1961 -1975 việc khai thác tuyến đường sắt này thực sự suy thoái do đất nước có chiến tranh.
Giai đoạn sau năm 1975, khi đất nước vừa thống nhất, kinh tế còn khó khăn, chưa đầu tư khôi phục, nhu cầu du lịch chưa cao, tuyến đường sắt bị bỏ quên. Đến năm 1980, đường ray, tà vẹt bị tháo dỡ để khôi phục tuyến đường sắt Thống nhất và một số mất mát. Từ 1990 - 1997, một loạt đầu máy hơi nước HG 4/4 số hiệu 40-304, 4-306 kèm khung và bộ phận truyền động răng cưa được bán cho một công ty đường sắt của Thụy Sỹ DFB SA.
Trông chờ đầu tư
Tiếc rằng qua thời gian, hiện trạng tuyến đường sắt Tháp Chàm- Đà Lạt độc đáo một thời giờ không còn nữa. Đoạn từ Tháp Chàm - Sông Pha không còn dấu tích, ngoại trừ 2 chiếc cầu sắt tại Tân Mỹ và Sông Pha. Đoạn Sông Pha - Eo Gió, hiện bị cây rừng bao phủ toàn bộ. Đoạn Eo Gió - Dran chỉ còn một nhà để xe ở ga Dran.
Đến 2004, cây cầu bắc qua sông Đa Nhim cũng bị tháo dỡ. Đoạn Dran - Trại Mát nền đường bị xói lở nhiều đoạn. Còn lại 7 km /84 km, từ Trại Mát - Đà Lạt, đang được ngành đường sắt quản lý, tu bổ và khai thác tốt. Riêng ga Đà Lạt, trung tâm của tuyến đường sắt, nơi đi và đến của đoàn tàu du lịch nên các hình khối cấu trúc của nhà ga cũ được gìn giữ nguyên vẹn. Còn tại Ga Trại Mát, những thanh chắn ở cuối đường, một đường tàu chính và một đường tránh quay đầu đã được tái tạo lại như cũ.
Ông Ngô Minh Châu, Giám đốc Nhà ga Đà Lạt cho biết, Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam chính thức có kế hoạch khôi phục 7 km đoạn cuối tuyến từ Trại Mát - Đà Lạt để khai thác du lịch vào năm 1996. Tuyến đường sắt độc đáo với nhiều di tích lịch sử vừa đưa vào khai thác đã đạt doanh thu tốt.
Hiện ga Đà Lạt chỉ còn một đầu máy diesel của Nga hiệu D4H đang sử dụng, hoạt động tất cả các ngày trong tuần từ 8h30 - 18h, trung bình mỗi ngày 6 chuyến, 80% khách là người nước ngoài. Năm 2009, khách nước ngoài giảm, nhưng khách nội địa tăng 15% nên doanh thu của nhà ga vẫn tăng 20%. Tuyến đang khai thác với 2 mức vé, 88.000 đồng và 36.000 đồng. Trước đây, nhà ga do Xí nghiệp Vận tải Đường sắt Thuận Hải quản lý, nay do Xí nghiệp DVVT & KDTH Đường sắt Sài Gòn quản lý.
Những người làm đường sắt tại đây vẫn đang ấp ủ mong chờ một ngày tuyến đường sắt du lịch được thiết lập lại. Tại Quyết định số 409/CP ngày 27/5/2002 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng đến 2020 đã có đề mục khôi phục tuyến đường sắt Đà Lạt - Phan Rang và nâng cấp nhà ga Đà Lạt để thông tuyến với hệ thống đường sắt và nhà ga Quốc gia với kinh phí 5.000 tỷ đồng.
Nhưng đây mới chỉ là kế hoạch, bởi trên thực tế việc khôi phục lại tuyến đường sắt từ Ninh Thuận tới Đà Lạt còn rất nhiều khó khăn, đòi hỏi một nghiên cứu kỹ lưỡng của ngành Đường sắt.