**Tháng 6-2009, nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia nhưng vẫn được làm nhà xưởng.
**Ảnh: Mặc dù đã được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia nhưng đến nay, một phần Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt vẫn là xưởng may! Ảnh: MĐ
Theo Quyết định số 2244 của Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch, tháng 6-2009, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt tại TP Đà Lạt (Lâm Đồng) chính thức được xếp hạng là di tích lịch sử cấp quốc gia. Thế nhưng từ trước đó đến sau khi được xếp hạng, nơi đây vẫn chỉ được biết đến như một xưởng dệt may xuất khẩu cửa kín, rào cao.
**Bị lãng quên 34 năm **
Dù chỉ tồn tại trong ba năm (1971-1973) nhưng Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt đã trở thành nơi lưu giữ nhiều bằng chứng tội ác của đế quốc Mỹ, đồng thời là chứng tích cho tinh thần bất khuất của những chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi. Với ý nghĩa lịch sử như thế, lẽ ra Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt phải được trân trọng như một di tích lịch sử của phong trào cách mạng miền Nam từ lâu. Tuy nhiên, phải đến tháng 6-2009, nơi đây mới được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Các chứng nhân lịch sử một thời cho rằng không phải chỉ khi được công nhận là di tích cấp quốc gia thì nhà lao mới cần được giữ gìn mà đúng ra, từ sau ngày đất nước thống nhất, nhà lao này phải được xem là một di tích lịch sử, cần bảo quản, chăm sóc chu đáo. Vậy mà từ nhiều năm qua, khu di tích này lại được Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Lâm Đồng (đơn vị chủ quản khu di tích) cho Công ty TNHH Dệt may Rạng Đông thuê phần lớn không gian làm xưởng sản xuất áo len xuất khẩu. Phần diện tích còn lại được đơn vị này dùng làm bệnh xá quân y.
Trao đổi với chúng tôi, ông Đinh Bá Quang, Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, xác nhận Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt hiện vẫn đang được cơ quan chủ quản cho thuê làm nơi sản xuất áo len!
**Người trong cuộc ngậm ngùi **
Nhiều cựu tù từng bị giam giữ tại đây giờ đang giữ nhiều chức vụ quan trọng của địa phương lẫn trung ương. Ông Mai Thanh Minh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Lâm Đồng, một trong sáu chiến sĩ từng tự mổ bụng để phản đối sự đàn áp của kẻ thù, say sưa kể về những tháng ngày khó quên trong nhà lao. Rồi ông chạnh lòng: “Đúng ra nơi đây phải được giữ gìn và có thể là một trong những điểm tham quan cho du khách đến thăm Đà Lạt cũng như cho người dân địa phương”.
Ông Đặng Ngọc Chúng (TP Đà Lạt), một cựu tù nhà lao thiếu nhi năm xưa, trăn trở: “Mỗi ngày đi về ngang đây, thấy nhà lao được dùng làm nơi sản xuất, tôi chạnh lòng quá!”. Hơn 600 cựu tù thiếu niên ngày ấy nay kẻ còn người mất, đều chung nguyện vọng muốn di tích in dấu một thời hào hùng này được khôi phục lại.
Ngày 5-9-2008, tại Phủ Chủ tịch, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã gặp mặt 30 cựu tù đại diện cho hơn 600 chiến sĩ cách mạng nhỏ tuổi từng bị giam tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Tại đây, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết bày tỏ: “Quá trình hoạt động của các cựu tù thiếu nhi yêu nước đã toát lên mạnh mẽ tinh thần, ý chí kiên cường, gan dạ của tuổi trẻ trong cuộc kháng chiến ác liệt bảo vệ tổ quốc. Vì thế, chúng ta nên giữ gìn, trân trọng tất cả những gì thuộc về quá khứ”. Trong những điều “thuộc về quá khứ”, “cần giữ gìn, trân trọng” mà Chủ tịch nước căn dặn, tất nhiên có cả di tích Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt...
*Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được đế quốc Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa xây dựng từ năm 1971 nhằm mục đích tách các chiến sĩ vị thành niên ra khỏi môi trường hoạt động và tầm ảnh hưởng của lớp đàn anh trong các nhà tù của chế độ Mỹ-Ngụy. *
*Nhằm đánh lừa dư luận, nhà lao được gắn cho cái tên “Trung tâm Giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt”, đặt dưới sự giám sát trực tiếp của Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn. Thực chất đây là một nhà tù chính hiệu. Nhà lao có tám phòng giam lớn, gồm sáu phòng nam và hai phòng nữ... Tháng 6-1973, trước khí thế cách mạng dâng cao trên toàn miền Nam, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt cùng nhiều nhà tù đế quốc khác ở miền Nam phải ngưng hoạt động. *
*Hiện Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt là một trong những di tích lịch sử hiếm hoi còn sót lại, minh chứng cho phong trào đấu tranh của thanh thiếu niên yêu nước miền Nam một thời.
*
*Minh Đức
*