ND - Tài liệu Hán Nôm được sản sinh dưới triều Nguyễn bao gồm châu bản, mộc bản, địa bạ, các sách chính văn, chính sử, địa chí, thực lục... Sau sự cáo chung của triều Nguyễn, chữ Hán - Nôm không được sử dụng rộng rãi nữa thì những tài liệu này cũng bị lãng quên.
**
Tuy nhiên vào năm 1960, những tài liệu Hán Nôm, mộc bản quý hiếm này đã được chuyển từ Cố đô Huế về Ðà Lạt - Kinh đô Hoàng Triều cương thổ. Trải qua nhiều biến cố lịch sử nhưng tư liệu mà kho tài liệu này để lại vẫn rất có giá trị.**
Khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn đang được bảo quản trong kho chuyên dụng của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Đà Lạt.
Ngày nay trong hệ thống Phông Lưu trữ Quốc gia Việt Nam có nhiều loại hình tài liệu đang được bảo quản như: Tài liệu bằng gỗ - tài liệu mộc bản, tài liệu hành chính (giấy), tài liệu phim ảnh, tài liệu ghi hình, tài liệu ghi âm... Trong đó khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn là loại hình tài liệu đặc biệt, được hình thành trong quá trình in ấn phổ biến các điều luật, công bố, lưu truyền các công danh của vương triều Nguyễn và ghi chép các biến cố lịch sử của xã hội đương thời.
Du khách sẽ ngỡ ngàng và bất ngờ khi tận mắt chứng kiến một khối lượng ván in khắc những bộ sách chữ Hán - Nôm được biên soạn và khắc in dưới triều Nguyễn đang bảo quản tại kho chuyên dụng của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Ðà Lạt. Mộc bản là những bản gỗ khắc chữ Hán - Nôm ngược dùng để in ra các sách được sử dụng phổ biến rộng rãi ở Việt Nam trong thời kỳ phong kiến. Tuy nhiên khi được tận mắt nhìn những bản gỗ khắc chữ Hán, Nôm ngược thì du khách mới thấy khâm phục những người thợ khắc mộc bản. Những chữ được khắc lên mộc bản như chứa đựng tất cả tâm huyết của mỗi người thợ, mỗi chữ Hán - Nôm trên những ván khắc được khắc rất tinh xảo, cầu kỳ, sắc nét. Mỗi tấm mộc bản không những là một trang tài liệu quý giá mà còn là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
Hiện nay, trên khắp cả nước còn một số địa điểm lưu giữ được một số bộ ván khắc in này như ở Bảo tàng Nghệ An, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Phân viện Nghiên cứu Văn hóa - Nghệ thuật tại Huế, một số tư gia ở Huế. Tuy nhiên số lượng ván khắc ở những nơi này không đầy đủ và không phong phú như ở Ðà Lạt. Tại Ðà Lạt, số lượng mộc bản còn rất lớn. Hiện nay, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Ðà Lạt đang bảo quản hơn 32.000 tấm mộc bản chủ yếu là những tác phẩm của các tác giả nổi tiếng của triều Nguyễn và được chia làm ba nhóm: nhóm chính sử triều Nguyễn gồm các sách khâm định, thực lục, chính yếu, v.v. nhóm các tác phẩm thơ văn chính thống của các hoàng đế triều Nguyễn gồm các sách Ngự chế văn, Ngự chế thi... và nhóm các tác phẩm kinh điển của Nho gia như dưỡng chính di quy, giáo nữ di quy, huấn tục di quy... Ðặc biệt, trong những tác phẩm đang bảo quản tại đây có những bộ sách được biên soạn và khắc in trong vòng 88 năm, đó là bộ sách sử nổi tiếng Ðại Nam thực lục (từ đệ nhất kỷ đến đệ thất kỷ). Hiện bản gốc của bộ sách sử này vẫn đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV. Hay như bản gốc bộ Hoàng Việt luật lệ được vua Gia Long cho ban hành vào năm 1815 và thường được gọi là bộ luật Gia Long. Bộ luật này cùng với bộ luật Hồng Ðức thời Lê được xem là hai bộ luật nổi tiếng nhất thời kỳ phong kiến tại Việt Nam. Bộ luật này đã thể hiện được cách quản lý nhà nước của triều Nguyễn rất quy củ, các vua nhà Nguyễn đã ban hành ra điển chế và pháp luật để làm cơ sở cho việc điều hành đất nước. Ðây cũng là bộ sách mộc bản có những ván khắc in dày và lớn của kho lưu trữ mộc bản. Mỗi tấm mộc bản có độ dày trung bình từ 5 - 10cm. Hay bản gốc bộ sách Khâm định Ðại Nam hội điển sự lệ hiện cũng đang được bảo quản tại đây.
Dưới triều Nguyễn, cơ quan chuyên biên soạn sách sử, thực lục, địa chí, v.v. do Quốc sử quán đảm nhiệm chính. Quốc sử quán được thành lập năm 1821 dưới thời vua Minh Mạng nhưng đến năm 1849 dưới thời vua Tự Ðức thì triều đình còn cho dựng thêm Tàng bản đường để chứa tài liệu mộc bản. Quốc sử quán triều Nguyễn đã phải tuyển nhiều thợ khắc giỏi của cả nước để khắc loại tài liệu này và hiện nay hơn 30 tác phẩm do Quốc sử quán biên soạn, khắc in và tàng bản đang được bảo quản tại Ðà Lạt. Có những bộ sách được Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn rất đồ sộ và rất có giá trị lịch sử, tiêu biểu là bộ Ðại Nam thực lục và bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục mà bất cứ ai nghiên cứu về lịch sử Việt Nam cũng phải tham khảo và hai bộ sử này hiện đang nằm trong kho tư liệu mộc bản tại Ðà Lạt. Khối tài liệu mộc bản này có nội dung rất phong phú được chia làm chín chủ đề gồm: lịch sử, quân sự, pháp chế, văn thơ, địa lý, chính trị - xã hội, văn hóa - giáo dục, tôn giáo - tư tưởng - triết học, ngôn ngữ - văn tự.
Theo một số tài liệu cho biết, những bản khắc mộc bản chủ yếu được sử dụng gỗ thị để khắc, bởi gỗ thị có đặc điểm là có mầu trắng, thớ gỗ mịn, nhẹ, thường được dùng để khắc dấu, làm điêu khắc không nứt nẻ, không cong vênh. Vì thế trải qua mấy trăm năm mà đến nay những bản khắc mộc bản vẫn có tình trạng vật lý tốt. Ngoài ra người ta còn dùng gỗ lê, gỗ táo để khắc mộc bản. Theo sách Ðại Nam nhất thống chí, một bộ sách địa chí nổi tiếng của triều Nguyễn còn cho biết: Gỗ dùng để khắc mộc bản là gỗ nha đồng, "thớ gỗ mịn, trắng sáng như ngà voi".
Ngoài những bộ sách của các cơ quan, những bậc danh thần ra thì ở đây còn lưu giữ được những bộ sách thơ văn Ngự chế như: Ngự chế thi sơ tập, Ngự chế văn tam tập, Ngự chế Việt sử tổng vịnh tập... của chính các hoàng đế triều Nguyễn như: Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Ðức. Có thể nói, kho tài liệu mộc bản đang bảo quản trong kho chuyên dụng của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Ðà Lạt nếu khai thác và tiếp cận sẽ rất có ích cho những nhà nghiên cứu về lịch sử - văn hóa của chế độ phong kiến Việt Nam nói chung và của triều Nguyễn nói riêng.
Tuy nhiên, trước khi được chuyển về Ðà Lạt, toàn bộ khối tài liệu quý hiếm này vẫn được bảo quản tại Huế, mãi đến năm 1960, toàn bộ khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn đã được đưa về Ðà Lạt bằng tàu răng cưa mượn ở ga Tháp Chàm. Mộc bản triều Nguyễn không những là một dạng tài liệu đặc biệt quý hiếm ở Việt Nam, mà còn hiếm có trên thế giới khi phương pháp chế tác khắc in này ngày càng thất truyền. Vì thế kho sách Hán Nôm tại Ðà Lạt cần được quan tâm bảo tồn để phục vụ cho công tác nghiên cứu văn hóa, lịch sử Việt Nam.
Hiện nay, khối tài liệu mộc bản quý hiếm này đang được bảo quản cẩn thận với một số tiêu chuẩn tốt nhất về nhiệt độ, độ ẩm trong kho chuyên dụng của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Ðà Lạt. Bên cạnh đó, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước đang tiến hành làm hồ sơ đưa khối tài liệu mộc bản triều Nguyễn vào chương trình "Ký ức thế giới" của UNESCO công nhận giá trị của khối tài liệu này. Thêm nữa, được sự quan tâm của lãnh đạo Bộ Nội vụ, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước nên Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đã tiến hành xong các bước đưa một số hình ảnh về tài liệu mộc bản ra trưng bày ngoài trời tại Ðà Lạt. Qua đó du khách và nhân dân ở đây sẽ được tận mắt chiêm ngưỡng những hình ảnh mà trước đây chỉ được nghe qua trên các phương tiện thông tin đại chúng. Ðó là một điều rất thú vị đối với những ai quan tâm đến vấn đề này và để thực hiện mục đích thiết thực xã hội hóa các sản phẩm ngành lưu trữ đến gần với nhân dân hơn.
KHẮC NIÊN