Thôn Túy Sơn cách TP Đà Lạt chừng 14-15 km về hướng Đông, trước giải phóng là một trong 4 thôn của xã Xuân Thọ, huyện Lạc Dương, tỉnh Tuyên Đức (cũ). Bà Nguyễn Thị Bé (65 tuổi,  thôn Túy Sơn, xã Xuân Thọ, TP Đà Lạt, Lâm Đồng), người từng hoạt động cách mạng tại đây từ những năm 1960, cho biết: “Khi ấy, thôn có 67 hộ dân (với 329 nhân khẩu) nhưng có đến 32 cơ sở cách mạng, đã có 30 thanh niên lên đường bảo vệ Tổ quốc, và có 21 người đã hy sinh. Tại địa bàn thôn có 5 trận đánh và 4 cuộc mít tinh”.  

Thiếu tướng Dương Hiển Đế - Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng (từng hoạt động cách mạng ở Túy Sơn) - cho hay: “Bà con ở đây tham gia cách mạng rất đông, họ tiếp tế cho cách mạng rất nhiều. Phong trào ở đây rất mạnh mẽ, cũng từ đây, phong trào “móc” qua các thôn khác. Túy Sơn, Xuân Thọ chính là bàn đạp để cách mạng tiến lên Trại Mát, Sào Nam, Tây Hồ, Thái Phiên (Đà Lạt)”. Bác Đặng Phước Huynh (78 tuổi, ở Trại Mát, P.11, Đà Lạt), người tham gia hoạt động ở thôn Đa Lộc (xã Xuân Thọ), nhớ rõ: “Thời đó, toàn xã có chưa tới 1.000 dân nhưng thoát ly 59 người, hy sinh 40 người, tham gia hoạt động cách mạng 120 người, tù chính trị 54 người, thương bệnh binh 7 người... Tôi mường tượng ở đây như là vùng giải phóng. Họ trung kiên ái quốc, vào tù ra tội, bị đánh đập dã man nhưng vẫn bám cơ sở, vẫn một lòng theo cách mạng”.
Đã 35 năm sau ngày giải phóng, những người hy sinh cũng đã được Tổ quốc ghi công: những thương binh, những người có công cũng được quan tâm giải quyết chế độ chính sách. Tuy nhiên, khi gặp gỡ, trao đổi với những người từng tham gia hoạt động cách mạng ở đây, hay những người thân của những liệt sĩ, những gia đình có công cách mạng họ đều mong muốn có một đài tưởng niệm liệt sĩ và danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho địa phương.
Bí thư Đảng ủy xã Xuân Thọ - ông Trần Thìn cho biết: “UBND TP Đà Lạt đã thống nhất chủ trương cho xây dựng nhà bia tưởng niệm tại xã Xuân Thọ và UBND tỉnh cũng đã chấp thuận. Mới đây, Sở TN-MT đã đề nghị UBND tỉnh giao đất cho địa phương để xây dựng Đài tưởng niệm liệt sĩ”. Cũng theo ông Trần Thìn, địa phương cũng đang rất muốn viết tập hồi ký truyền thống và đã trao đổi với Ban Tuyên giáo Thành ủy, và hiện địa phương đang nghiên cứu tìm nguồn kinh phí. “Khi đầy đủ cơ sở sẽ đề xuất phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân” - ông Thìn cho hay.
** G.B**