Kỳ 5: Địa chỉ đỏ của tuổi trẻ

Cuộc đấu tranh bất khuất và bền bỉ của các chiến sĩ nhỏ tuổi trong hai năm đã đi đến thắng lợi. Đầu năm 1973, chính quyền Mỹ và ngụy quyền Sài Gòn buộc phải giải tán nơi gọi là “Trung tâm giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt”.

Cần sớm phục dựng
Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt gồm hai khu vực: khu giam giữ tù nhân và khu vực bệnh xá, hướng nghiệp. Khu giam giữ tù nhân chia làm 3 dãy nhà quây vòng theo hình chữ U, gồm 8 phòng giam lớn (trong đó có hai phòng nữ). Bên cạnh đó, có phần sân và cột cờ, khu vực văn phòng, nhà bếp, nhà ăn, nhà ở dành cho lính… Xung quanh nhà lao được bao bọc bởi hệ thống bốt canh và hàng rào dân kẽm gai dày 7-10 lớp, được cài mìn và gắn với đường điện để đề phòng tù nhân vượt ngục. Mái nhà lợp ngói, trên trần nhà được chằng dây kẽm gai; tường nhà xây bằng đá balông dày 30-40 cm.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, khu vực nhà lao thiếu nhi Đà Lạt được giao cho Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Lâm Đồng quản lý, cải tạo làm nơi khám chữa bệnh cho bộ đội với tên gọi Bệnh xá H32. Ngoài dáng vẻ bên ngoài và một số dấu tích khác như: khu nhà hướng nghiệp, các song sắt tại xà lim và mái ngói còn giữ nguyên, còn lại đã bị thay đổi cho phù hợp công năng của trạm xá. Một phần diện tích nhà lao trước đây được cho Công ty TNHH Rạng Đông thuê để sản xuất hàng dệt len. Một phần xung quanh bị dân lấn chiếm làm nhà ở và trồng trọt…

Những cựu tù thiếu nhi nhà lao Đà Lạt bây giờ.

Sở VH-TT-DL Lâm Đồng cho biết, sau khi nhà lao được xếp hạng di tích, ngành chức năng tỉnh đang lên phương án tôn tạo, bổ sung một số công trình văn hoá và xây dựng các công trình phục vụ khách tham quan như: quầy hàng lưu niệm, nhà truyền thống. Song song đó là công tác sưu tầm những kỷ vật, câu chuyện kể của các nhân chứng còn sống.

**Địa điểm giáo dục truyền thống **
Anh Võ Văn Thưởng, Bí thư thứ nhất trung ương Đoàn TNCSHCM cho biết, việc công nhận Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt là di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia và phong tặng danh hiệu anh hùng cho tập thể các cựu tù thiếu nhi cũng như các cá nhân có ý nghĩa giáo dục rất sâu sắc đối với thế hệ trẻ hiện nay. Tuổi trẻ Việt Nam ở các lứa tuổi khác nhau trong mỗi hoàn cảnh đều có dũng khí của người Việt Nam gan dạ, mưu trí đấu tranh vì mục tiêu và lý tưởng rất cao đẹp. Chính những hành động dũng cảm luôn là bài học lịch sử quý giá cho tuổi trẻ Việt Nam và là tư liệu lịch sử rất quan trọng để giáo dục, bồi dưỡng tinh thần yêu nước của tuổi trẻ Việt Nam hôm nay cũng như các thế hệ về sau.
“Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt sẽ trở thành địa điểm giáo dục truyền thống rất tốt, không chỉ cho thanh thiếu nhi Lâm Đồng mà còn cho thanh thiếu nhi cả nước”, anh Võ Văn Thưởng nói.
Ông Đỗ Văn Thể, Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Lâm Đồng cũng cho rằng, việc nhà lao được công nhận di tích quốc gia là điều kiện thuận lợi để di tích sớm được phát huy tác dụng, nhằm giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ cũng như phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu của du khách đến với Đà Lạt.

Tùng Nam

Bài 4: Hai năm, bảy cuộc vượt ngục

Trong 7 cuộc vượt ngục có đến 6 cuộc riêng lẻ, quy mô nhỏ song điều đó cũng thể hiện được quyết tâm và khát vọng tự do của các chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi và tạo tiền đề cho một đợt vượt ngục ngoạn mục đêm 7/5/1973.
Cuộc vượt ngục ngoạn mục
Theo kế hoạch, cuộc vượt ngục trên diễn ra đêm 6/5 nhưng do địch kiểm soát quá nghiêm ngặt nên đành phải lùi lại đêm 7/5. Vào khoảng 24h, anh Nguyễn Chay cùng 12 tù nhân ở phòng C đục la phông để leo lên nóc nhà. Để đề phòng và ngăn chặn tù nhân vượt ngục, địch cho giăng kín dây kẽm gai nối với điện cao thế. Các chiến sĩ trẻ tuổi đã xé quần, áo lấy vải khô quấn vào tay, chân để cách điện rồi leo lên nóc nhà. Sau đó, họ lấy vải nối lại thành dây rồi thay nhau tuột xuống đất. Mọi việc diễn ra đúng như kế hoạch, 13 người, 13 đợt di chuyển kết thúc vào lúc chập choạng tối.
Đến điểm hẹn thứ nhất, theo kế hoạch là hàng rào cuối của trại giam, không thấy ai ra đón (lực lượng bộ đội ém chờ đã rút lui vì vỡ kế hoạch), các chiến sĩ đành bò qua đường bê tông, băng qua cạnh hồ Than Thở để chuyển dần về ấp Sào Nam, nơi có cơ sở của ta. Trong lúc di chuyển, vì trời tối nên đồng chí Ngô Bê và Trần Công Khanh lạc đường và bị địch bắt lại. 11 người còn lại bám nhau đến hồ Than Thở để đến điểm hẹn thứ 2, giáp với đường xe lửa. Chờ mãi cũng không thấy ai đến đón. Sự lo âu hiện rõ trên nét mặt mỗi người. Các chiến sĩ quyết định di chuyển đến điểm hẹn thứ 3 nhưng không kịp vì trời đã sáng, đành tìm phương án khác. 11 tù thiếu nhi, mỗi người chỉ độc một chiếc quần đùi, chia thành nhóm xuống ngâm mình dưới suối, lấy cỏ khô phủ lên để nguỵ trang, chỉ chừa mắt, mũi. Đói và chịu cái lạnh dưới 10 độ nên hầu hết bị kiệt sức, nhiều người lên cơn sốt.

                       ![](http://www.baodatviet.vn/Uploaded_CDCA/thunga/20091230/cd3012nhalao1.jpg)                               Một góc nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.                 Khi màn đêm buông xuống, họ mới bò lên,  túa ra vườn tìm rau nhai sống cho đỡ cơn đói. Đến 9 giờ đêm 8/5/1973, họ  mới tìm thấy cơ sở. Ngày 14/5, toàn bộ 11 người được đồng chí Phạm  Báng, Đội trưởng Đội công tác và đơn vị đặc công 850 đưa ra chiến khu  theo hướng Đông Bắc Đà Lạt. 

Những người tiếp lửa
Để có những cuộc vượt ngục thành công, cùng với lòng dũng cảm của các tù nhân nhỏ tuổi là sự tiếp lửa của những người chị, người mẹ. Một nhân vật được nhắc đến nhiều trong đợt vượt ngục đêm 7/5/1973 là chị Đặng Thị Chính. Chị quê Quảng Nam, vào tham gia hoạt động cách mạng tại Ka Đô (huyện Đơn Dương), sau vì cơ sở bị lộ nên chị được tổ chức đưa lên hoạt động tại Đà Lạt. Tại đây, nhận nhiệm vụ từ đồng chí Năm Dụng (Bí thư Chi bộ Thái Phiên), chị Chính được phân công tìm cách để đưa thư cho anh em trong nhà lao. Giả làm người thăm nuôi, cùng với một cô em họ, chị Chính giấu lá thư ghi chép đầy đủ kế hoạch vượt ngục vào trong ổ bánh mì để đưa vào nhà lao.
Cũng trong cuộc vượt ngục ngoạn mục đó, các chiến sĩ nhỏ tuổi đã nhận được sự cưu mang của má Phan Thị Tịch (má Năm Tịch). Nhà má Năm Tịch ở ấp Sào Nam cũng là một cơ sở cách mạng nhưng lúc tìm đến đây, các chiến sĩ nhỏ tuổi vẫn không hay biết. Trong một lần gặp lại các chiến sĩ vượt ngục năm xưa, má Năm Tịch kể: “Lúc đó, thấy mấy đứa nhỏ lấm lem thụt thò ngoài cửa là tui biết tù thiếu nhi vượt ngục. Sau khi lấy quần áo trong nhà cho mấy đứa mặc, tui nấu nồi cơm thật bự, thế mà tụi nó ăn vèo một cái hết sạch…”. Sau đó, má Năm Tịch thông báo cho các cơ sở cách mạng bí mật đưa họ ra chiến khu.
Trong đợt vượt ngục thứ 4, anh Nguyễn Hoài và Trần Ít thoát ra ngoài trót lọt nhờ sự mưu trí của chị Đặng Thị Ẩn. Chị sinh ra trong gia đình giàu truyền thống cách mạng. Năm 1972, cả bố mẹ của chị bị địch bắt vào tù, bản thân chị lúc đó 18 tuổi cũng bị địch giam ở nhà lao Tuyên Đức. Do bị địch tra tấn và đau ốm, chị được chuyển đến điều trị tại Bệnh viện Phương Lan - Đà Lạt, tình cờ gặp Nguyễn Hoài và Trần Ít (cũng vào viện này vì lý do tương tự). Sau khi dò hỏi, biết họ là tù thiếu nhi, chị Ẩn đã lên kế hoạch trốn khỏi bệnh viện trong sự kiểm soát gắt gao của lính canh. Vào một buổi trưa, khi bệnh viện vắng người, lợi dụng lúc lính canh sơ hở, anh Hoài và Ít thay áo tù bằng áo trắng quần xanh giả làm người vào thăm bệnh nhân rồi được chị Ẩn đưa trốn ra khỏi bệnh viện.
Tùng Nam

	 			**Trước sự đàn áp của địch, ban chỉ  huy phong trào đấu tranh của thiếu nhi trong nhà lao tính đến 2 hình  thức đấu tranh: mổ bụng và tuyệt thực và họ đi đến thống nhất chọn hình  thức mổ bụng để uy hiếp kẻ thù, đòi quyền tự do. 

**

Kỳ 3: Mổ bụng để uy hiếp kẻ thù

Thực ra, hình thức mổ bụng để uy hiếp kẻ thù, đấu tranh đòi quyền tự do, quyền dân sinh, dân chủ không phải là mới mà trước đó đã có ở nhiều nhà lao. Nhiều người như: Thái Bá Tro, Lê Quốc Khánh, Đặng Xi, Mai Bốn… từng trực tiếp “đăng ký” mổ bụng từ khi còn nằm ở nhà lao Chí Hoà, Côn Đảo.
Xung phong… mổ bụng
Tinh thần, ý chí cách mạng sục sôi, ngay trong đợt phát động đầu tiên, rất nhiều người xung phong… mổ bụng, trong đó, có những người từng “đăng ký” trước đây nhưng chưa được thực hiện. Tổ chức quyết định chọn 9 người nhưng sau rút lại còn 5 người, gồm: Nguyễn Văn Thu, Mai Bốn, Thái Bá Tro, Bùi Văn Hiệp, Nguyễn Văn Út. Mỗi người được phát một bộ quần áo pyjama màu trắng (khi máu chảy ra sẽ tương phản với màu áo, tạo nên hình ảnh ghê sợ để uy hiếp kẻ thù); một lon sữa bò pha với nhiều nước uống cho loãng máu; một chai dầu Nhị Thiên Đường để xoa vào bụng trước khi mổ và một dao lam.
Yêu cầu của tổ chức là “phải lòi ruột nhưng không được chết”, vì chết là tổn thất lực lượng. Vì vậy, cách mổ bụng đã được hướng dẫn kỹ càng từ trước. Phải mổ ở bên phải vì bên phải là ruột già. Các đợt mổ cũng có khoảng cách nhất định để kéo dài thời gian uy hiếp kẻ thù. Trước khi mổ bụng, phải đứng ghép vào nhau sao cho địch còng tay trái (2 người bị còng lại với nhau), còn tay phải dùng để mổ bụng.

                       ![](http://www.baodatviet.vn/Uploaded_CDCA/dvbaogiay/20091229/cd2912tu1.jpg)                               Những thiếu nhi kiên cường - xung  phong mổ bụng để đấu tranh đòi quyền  tự do, quyền dân sinh, dân chủ.*  Ảnh tư liệu*                

Khoảng 15h, ngày 21/1/971, theo thông báo, địch sẽ chuyển anh em về lại Chí Hoà với lý do đây là trại giáo huấn nên không chấp nhận những trẻ em không chấp hành nội quy và chống chào cờ. Biết địch lên kế hoạch đàn áp, mọi người sẵn sàng cho việc mổ bụng. Đến 16h, địch tuyên bố không có máy bay nên đưa tù nhân về lại trại giam. 17 giờ, khi bọn lính bảo an và trật tự chuẩn bị tấn công phủ đầu, anh Nguyễn Văn Thu tuyên bố: “Nếu nhà cầm quyền Sài Gòn đàn áp tù nhân, chúng tôi sẽ mổ bụng phản đối”. Mai Bốn cùng nhiều người khác hô to: “Phản đối nhà cầm quyền Sài Gòn đàn áp tù nhân”. Tiếng hô được hưởng ứng lan thành đợt sóng. Máu nhuộm nhà lao
Cùng lúc đó, địch bắt đầu xông vào đánh. Không khí đặc quánh bởi tiếng hô phản đối, tiếng la ó và tiếng roi vọt, gậy gộc của kẻ thù. Mai Bốn, người nhỏ tuổi nhất trong nhóm mổ bụng, nhớ lại: “Lúc đó, anh Thu là người mổ bụng đầu tiên. Những người khác nắm chặt tay nhau, một mặt không cho địch xé lẻ, một mặt để che chắn cho anh em thực hiện việc mổ bụng. Tiếp sau anh Thu đến lượt anh Thái Bá Tro rồi đến tôi mổ bụng. Tôi rạch phát đầu tiên mạnh quá, lại trúng vào cơ bụng nên lưỡi lam gãy làm đôi. Được anh Bảy Bồng kèm sát, tôi dùng nửa lưỡi lam còn lại rạch tiếp mấy nhát, ruột lòi ra, tôi giơ tay bợ ruột. Máu chảy lênh láng. Thấy vậy, một tên trung uý Nguỵ lấy tô nhựa (dùng ăn cơm) đến úp vào vết mổ. Sự việc cứ thế kéo dài khiến địch hoảng loạn, đến chiều chúng đưa những anh em mổ bụng đi nhà thương cấp cứu…”. Trong số 5 người được chọn mổ bụng, chỉ có 3 người kịp thực hiện, còn 2 người bị địch dùng gậy gộc tấn công, không kịp mổ.
Sau khi được băng bó vết thương, các chiến sĩ nhỏ tuổi tiếp tục tuyệt thực 3 ngày 4 đêm. Đến ngày thứ 4, các anh em bị xé lẻ trả về xà lim, riêng Thái Bá Tro, do vết thương nặng nên địch nhượng bộ chuyển anh sang bệnh viện điều trị.

Sau đợt đó, địch thu hết đồ đạc, chỉ cho tù nhân mặc bộ quần áo mỏng, chịu đựng cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông Đà Lạt. Cơm, muối thì ít mà roi vọt thì nhiều. Cứ 4 người bị còng dính vào nhau, không nằm sấp được bình thường mà phải nằm chéo đè lên nhau trong xà lim nhớp nháp. Hầu hết anh em tù nhỏ tuổi đều bị liệt chân tay. Dù vậy, các chiến sĩ nhỏ tuổi vẫn kiên trì chịu đựng, đồng thời liên lạc với nhau (bằng cách gõ mật mã từ phòng này sang phòng khác) để bảo tồn lực lượng và chọn thời cơ thuận lợi hơn để tiếp tục đấu tranh.

	 		 			Tùng Nam

### Kỳ 2: Tuổi trẻ bất khuất
Các tù thiếu nhi đã đoàn kết để đấu tranh kiên cường với phương châm “biết địch biết ta trăm trận trăm thắng”. Sau khi tập hợp lực lượng nồng cốt từ các nhà lao chuyển về, các chiến sĩ nhỏ tuổi nhanh chóng lập bộ phận chỉ huy thống nhất, gồm đại diện của các khu vực, tập trung 3 nhóm chính là từ nhà lao Côn Đảo, Chí Hoà và nhà lao ở các tỉnh miền Trung.

Chống chào cờ, diệt ác…
Ban chỉ huy chia thành hai nhóm: một nhóm đấu tranh công khai trực diện với địch và một nhóm chỉ đạo bí mật. Nhờ có kinh nghiệm từ các nhà lao chuyển về nên các chiến sĩ nhỏ tuổi xác định phải thực hiện ngay việc đấu tranh chống chào cờ để giữ vững khí tiết.

Về phía địch, để "dằn mặt", ngay trong những buổi điểm danh đầu tiên, Xăm Pôn - một tên cai ngục từng đi lính cho Pháp, có thâm niên trong việc tra tấn tù nhân ở Côn Đảo - đã bắt đầu ý đồ của mình với việc buộc tù nhân vào nhóm 5 người để điểm danh. Khi bị các chiến sĩ nhỏ tuổi từ chối xếp hàng, điểm danh và chào cờ, theo thói quen, Xăm Pôn tấn công tù nhân và cuộc chống trả quyết liệt đã diễn ra ngay trong khu D của nhà lao.

Tù thiếu nhi được cho mặc đồng phục giống trong một trường học (đây là trò mị dân của quân thù, nhằm che mắt dư luận).

Cựu tù Mai Bốn kể: “Bắt đầu từ các anh Bảy Bồng, Lê Cảnh, Ngô Văn Kỳ, Đặng Bảo Xy, Nguyễn Văn Thành… sau đó tất cả các anh em khác xông đến vây quanh Xăm Pôn, cầm được vật dụng gì là đánh tới tấp vào tên cai ngục này…”. Bị chống trả quyết liệt, địch quyết dập tắt phong trào. Chúng đẩy các tù nhân nhỏ tuổi xuống xà lim và đề nghị cử đại diện đến làm việc trực tiếp với Ban giám thị. Nhưng thực chất đây là âm mưu đã được tính trước, khi hai đại diện là anh Cảnh và anh Thành vừa ra khỏi phòng thì lập tức bị bọn trật tự dùng gậy tấn công dã man, máu me khắp người. Từ đó, phong trào đấu tranh chuyển sang giai đoạn mới.
Phong trào đấu tranh của các tù thiếu nhi dâng cao thì kẻ địch cũng thực hiện nhiều mưu mô xảo quyệt, dùng nhiều hình thức đánh đập, khủng bố đàn áp, trong đó có hình thức “tù trị tù”. Chúng tận dụng những tên tù thoái hoá để nhồi nhét tư tưởng phản động và đào tạo thành lực lượng đàn áp tù nhân, trong đó, phải kể tới Nguyễn Cương (Trưởng ban Trật tự), Long “đầu bò”, Phạm Hà, Nguyễn Hẹn…
Trước tình hình khủng bố của địch, tập thể tù thiếu nhi đã bàn bạc và đi đến quyết định phải giết tên cầm đầu Nguyễn Cương để cảnh cáo những tên khác. Công tác chuẩn bị kéo dài cả tháng trời, rất kỹ lưỡng. Vũ khí gồm những thanh sắt lấy trong kho, được mài nhọn. Những người được phân công thực hiện vụ này là Trần Cồ, Huỳnh Ngọc Huệ, Mai Bốn, Nguyễn Đăng Được và Nguyễn Mẹo. Đêm 23/1/1973, kế hoạch tiêu diệt tên Cương diễn ra như dự kiến. Tên Cương to lớn, hung hãn đã bị các tù thiếu nhi “quần” cho tơi tả, phải đi viện điều trị mất 3 tháng.
Nổi dậy làm chủ nhà lao
Trước tình hình đấu tranh trong tù ngày một lên cao và không khí cách mạng như vũ bão bên ngoài, kẻ thù bắt đầu có những tính toán khác. Chúng thực hiện âm mưu cho lăn tay, chụp ảnh tất cả số tù thiếu nhi còn lại (khoảng 560 người) nhằm làm sai lệch hồ sơ để biến họ từ những thiếu nhi tự nguyện tham gia phong trào đấu tranh của toàn miền Nam, trở thành những can phạm hình sự bình thường. Đây là âm mưu thâm độc nhằm xoá sổ trên hình thức và trong dư luận một lực lượng cách mạng trẻ tuổi nhưng có lý tưởng và khát vọng.
Biết được âm mưu đó, các chiến sĩ trẻ tuổi đã chống lại quyết liệt. Trước hết là đấu tranh bằng mọi giá: không chấp nhận lăn tay, chụp ảnh; mặt khác, chuẩn bị lực lượng và lên kế hoạch cho một cuộc nổi dậy quy mô lớn để làm chủ tình hình. Theo phân công, khi địch địch đưa tù nhân ra lăn tay, chụp ảnh thì lực lượng xung kích đập phá kho để lấy dao, rựa, cuốc, xẻng làm vũ khí. Rồi nấu nước sôi để chống lại lực lượng tấn công vào nhà lao. Còn chị em nữ thì chuẩn bị mùng mền nhúng nước để phủ lên người khi bị bắn hơi cay.
Cuộc đấu tranh lên đến đỉnh điểm khi các chiến sĩ giật dây, kéo cờ ba que xuống. Bọn địch bắn chỉ thiên xối xả. Các chiến sĩ dùng gạch, đá và nước sôi phản công, khống chế, kiểm soát nhà tù, dùng loa phát thanh kêu gọi nhân dân xung quanh đứng lên ủng hộ cuộc đấu tranh trong tù. Đến lúc này, người dân sống xung quanh nhà lao mới biết thực chất “Trung tâm Giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt” cũng là một nhà tù như bao nhiêu nhà tù khác.
Cuộc đấu tranh chống đàn áp diễn ra căng thẳng từng phút, từng giờ, kéo dài đến 10 tiếng đồng hồ thì địch yêu cầu ta mở cửa để bàn bạc. Sau hơn một giờ thương lượng, chúng buộc phải chấp nhận các yêu sách của các chiến sĩ trẻ trong nhà lao.

Tùng Nam báo ĐẤT VIỆT